اسناد و مدارک تاريخى، راويان رويدادها و جريانهاى گذشته و حاملان پيامها و گزارشهايى هستند که مىتواند مورخان، پژوهشگران و صاحبان خرد و انديشه را به واقعيتها نزديک کند، کاستىها و نادرستىها را به آنان بنماياند، پردههاى ابهام را کنار زند، ماسکها را بدرد و تاريخنويسان راستين را از مزوّران و بازيگران عرصه سياست و تاريخ بازشناسد. اسناد و مدارک تاريخى، دورههاى گذشته را با زمان حاضر و جريانهاى روز را به گذشتهها پيوند مىدهد و حلقه اتصال و پل ارتباط گذشته و آينده است.
بىترديد مورخان، فرزانگان و دانشوران بدون در دست داشتن اسناد و مدارک نمىتوانند واقعيتها را آنگونه که بايسته و شايسته است، به رشته نگارش درآورند و از بيراههپويى و کژانديشى در امان باشند. بدون در دست داشتن اسناد معتبر، چگونه مىتوان درباره پيشينيان سخن گفت و به دور از خبط و خطا به بررسى و ارزيابى عملکرد آنان نشست و داورى درستى به عمل آورد؟ چه بسا سندى که مىتواند تحليلها، يافتهها و برداشتهاى نويسندهاى را به هم ريخته و نادرستى آن را به نمايش گذارد و چه رويدادهايا جريانهايى که به علت در دسترس نبودن اسناد آن، به شکل ناروا مورد بررسى و داورى قرار مىگيرد و حقوقى تضييع مىشود.
بنابراين، اسناد و مدارک در روشن کردن حقايق و واقعيتهاى تاريخى جايگاه ويژهاى دارد و در پيشگيرى از بيراههپويىها، نارواگويىها و تحريفگريها مىتواند نقش بسزايى ايفا کند و دروغسازان و تحريفگران را رسوا سازد. از اينرو، مىبينيم که در کشورهاى مختلف جهان، براى گردآورى و بايگانى اسناد و بهرهبردارى بهينه از آن اهميت ويژهاى قائل هستند و آرشيو اسناد تاريخى براى محققان، متفکران و تاريخنگاران از سرمايههاى گرانمايه و دستمايههاىگرانسنگ به شمار مىآيد.
اسناد بهجا مانده از دوران پهلوى نيز از گرانبهاترين و ارزشمندترين ذخاير ملى و منابع فرهنگى کشور براى دريافت حقايق تاريخى اين دوره است و گوشههايى از آنچه را که بر اين کشور و ملت رفته است، به نمايش مىگذارد.
در اين ميان، اسناد مبارزاتى حضرت امام خمينى(س) از ارزش بيشتر و بالاترى برخوردار است و دربردارنده بسيارى از حقايق، ناگفتهها و ناشنيدهها درباره حضرت امام مىباشد. آنچه به اين اسناد اعتبار ويژهاى مىبخشد، اين است که از زبان دشمن تراوش کرده است و زبان دشمن بهترين گواه است! دشمنى که در جهت به زير سؤال بردن امام و بدنام کردن او از هيچ توطئه و ترفندى پروا نکرد و همه نيرو و توان خود را در راه ساقط کردن ياد و نام آن حضرت از ميان مردم به کار گرفت و اتهامات گوناگونى به ايشان نسبت داد.
با وجود آن که رژيم شاه همه نيرو، نيرنگ و توان خود را به کار گرفته بود که از امام نقطه ضعف، خطا و مدرکى به دست آورد تا او را در ميان ملت ايران بىاعتبار کند و به نهضت اسلامى او پايان دهد، لکن آراستگى، وارستگى، راستى و درستى امام تا آن پايه بود که توطئههاى دامنهدار دشمن را با ناکامى و شکست حتمى روبرو کرد.
گفتنى است، در اين اسناد، اشتباهکاريها، گزارشهاى نادرست و عارى از واقعيت فراوان ديده مىشود که از يکسو بىدقتى و نا آگاهى گزارشگران را مىرساند و از سوى ديگر عدم احاطه آنان به اوضاع سياسى کشور را نشان مىدهد. تحليلها، برداشتها و پيشبينىهايى که در لابهلاى اينگونه اسناد مشاهده مىشود، در مواردى با واقعيت سازگارى ندارد و بعضاً مأموران و حتى متصديان امر متأثر از تبليغات دروغين رژيم اسناد و مدارک تاريخى، راويان رويدادها و جريانهاى گذشته و حاملان پيامها و گزارشهايى هستند که مىتواند مورخان، پژوهشگران و صاحبان خرد و انديشه را به واقعيتها نزديک کند، کاستىها و نادرستىها را به آنان بنماياند، پردههاى ابهام را کنار زند، ماسکها را بدرد و تاريخنويسان راستين را از مزوّران و بازيگران عرصه سياست و تاريخ بازشناسد. اسناد و مدارک تاريخى، دورههاى گذشته را با زمان حاضر و جريانهاى روز را به گذشتهها پيوند مىدهد و حلقه اتصال و پل ارتباط گذشته و آينده است.
بىترديد مورخان، فرزانگان و دانشوران بدون در دست داشتن اسناد و مدارک نمىتوانند واقعيتها را آنگونه که بايسته و شايسته است، به رشته نگارش درآورند و از بيراههپويى و کژانديشى در امان باشند. بدون در دست داشتن اسناد معتبر، چگونه مىتوان درباره پيشينيان سخن گفت و به دور از خبط و خطا به بررسى و ارزيابى عملکرد آنان نشست و داورى درستى به عمل آورد؟ چه بسا سندى که مىتواند تحليلها، يافتهها و برداشتهاى نويسندهاى را به هم ريخته و نادرستى آن را به نمايش گذارد و چه رويدادهايا جريانهايى که به علت در دسترس نبودن اسناد آن، به شکل ناروا مورد بررسى و داورى قرار مىگيرد و حقوقى تضييع مىشود.
بنابراين، اسناد و مدارک در روشن کردن حقايق و واقعيتهاى تاريخى جايگاه ويژهاى دارد و در پيشگيرى از بيراههپويىها، نارواگويىها و تحريفگريها مىتواند نقش بسزايى ايفا کند و دروغسازان و تحريفگران را رسوا سازد. از اينرو، مىبينيم که در کشورهاى مختلف جهان، براى گردآورى و بايگانى اسناد و بهرهبردارى بهينه از آن اهميت ويژهاى قائل هستند و آرشيو اسناد تاريخى براى محققان، متفکران و تاريخنگاران از سرمايههاى گرانمايه و دستمايههاى گرانسنگ به شمار مىآيد.
آنچه درباره اسناد پشت پرده رژيم پهلوى مانند اسناد ساواک، شهربانى، وزارت خارجه و... مىتوان گفت، اين است که چون اين اسناد براى انتشار تنظيم نشده و جنبه محرمانه، سرّى و فوق سرّى داشته است، از غرضورزى، دروغ و تحريف کمترى همراه است و تا پايهاى مىتوان به آن اعتماد کرد.
محتواى اسناد موجود به علاوه گواه خوبى بر مبارزات پيدا و پنهان و منفى و مثبت نسلى است که به پشتوانه مبارزات فکرى و فرهنگى دو قشر دانشگاهى و حوزوى و با رهبرى داهيانه حضرت امام خمينى موفق به برپايى بزرگترين حماسهها شد و رژيم منحوس شاهنشاهى را سرنگون ساخت. به اين ترتيب در متن واقعيتهايى که اين اسناد به گزارش بخشى از آن پرداختهاند، زندگى يک نسل نهفته است و تاريخ راستين نيز جز سرگذشت زندگى انسان، تبيين مراودات فردى و اجتماعى و رويارويى دو جريان خير و شرّ نيست.
اينک نسل پس از انقلاب و نسلهاى آينده که شور و حماسه نسل انقلابآفرين را تنها از طريق کتاب، خاطره، فيلم و عکس مشاهده مىکند، نيازمند پشتوانه تحليلى و استدلالىترى است تا در هياهوى دنياى نيرنگ و تزوير، شناخت عميقترى نسبت به مبارزات گذشتگان خود پيدا کند و رنجها، مصائب، تلاشها، خدمات و از جانگذشتگىهای پيشينيان خود را درک نمايد. در زمانهاى که دنياى استعمار از طريق مراکز تحقيقاتى و پژوهشى و روشنفکرنمايان وابسته در راستاى توجيه و جا انداختن و عادى جلوه دادن تفکر سلطه و ايجاد ترديد در مبانى جنبشهاى اصيل و مردمى، با بودجههاى هنگفت و حمايتهاى معنوى مشغول فعاليت هستند و با تسلط بر رسانههاى ديدارى و شنيدارى و اينترنت و... به تحليلهاى يکسويه و انتشار گزينشى اسناد و تاريخ شفاهى دست مىزنند و بىترديد هدف تخريب شخصيتها و رهبران فکرى و دينى ضد استعمارى و نفى حماسه و شور انقلابى و شبههافکنى در ميان نسل جوان را تعقيب مىکنند، اسناد موجود دوران پهلوى ـ عليرغم تمامى کم و کاستىهاى آن ـ سرمايهاى گرانسنگ است که به محققان وطندوست و ضد اجنبى توان مقابله علمى با ياوهگويىها و سخنپراکنىهاى بيگانگان را خواهد داد.
انتشار اسناد رژيم پهلوى، علاوه بر فوايد عمومى آن براى مردم و نسل جوان، از اهميت ويژه تاريخنگارى نيز برخوردار است. بىشک اين منابع در کنار ساير دادههاى تاريخى و همراه با نگرشهاى نو به مباحث نظرى تاريخ و آشنايى با روند سلطهگرى دولتهاى استعمارى، اين امکان را به محققان حقجو خواهد داد که همچون ساير عرصههاى فرهنگى تحوليافته پس از انقلاب، مکتب تاريخنگارى نوين و مستقلى را در ايران بيافرينند.
تا کنون مجموعه اسناد مبارزاتی امام در ساواک در 22 جلد و شهربانی در 5 جلد به چاپ رسیده است که در اینجا به ذکر کلیات آن اشاره میشود:
امام خمینی در آیینه اسناد ساواک
اسناد اين مجموعه به صورت موضوعى کنار هم قرار گرفته است، با اين حال چينش تاريخى را نيز درون خود دارد. به عبارت ديگر چينش موضوعى، از وجهى گريزناپذير از چينش تاريخى است؛ زيرا برخى موضوعات به حسب تاريخ شکلگيرى آنها کنار هم آمده و به عنوان موضوعى قابل توجه، طرح شده است. به عنوان مثال وقتى اسناد مبارزاتى حضرت امام(س) در اين مجموعه اسنادى با عنوان «نهضت امام خمينى تا قيام 15 خرداد» مورد عنايت قرارگيرد، طبيعتاً خود اين موضوع، ترتب تاريخى را ايجاب کرده يا بالعکس ترتب تاريخى باعث شده که چنين عنوانى، موضوع چنين مجلدى قرار گيرد. به همين سبب برخى از جريانها، وقايع و امورى که ساواک به روشهاى تجسّس جمعآورى نموده است به تناسب ارتباط با وقايع پيش از نهضت امام خمينى تا قيام 15 خرداد42 به ترتيب در موضوعات ذيل تنظيم گرديده است:
1. گزارشهاى مرتبط با دوران قبل از انجمنهاى ايالتى و ولايتى؛
2. گزارشهاى مرتبط با لايحه انجمنهاى ايالتى و ولايتى؛
3. گزارشهاى مخالفت با رفراندوم فرمايشى شاه؛
4. گزارشهاى مرتبط با نوروز 1342 و فاجعه فيضيه؛
5 . گزارشهاى مرتبط با عاشوراى 1383 ه . ق و پيامدهاى آن.
بديهى است که هر زيردوره داراى موضوعات فرعى نيز هست که هر کدام در جاى خود طرح مىگردد.
امام در آیینه اسناد شهربانی
پرونده اسناد مبارزات امام خمينى در شهربانى که با شماره پروندههاى ع ـ الف ـ س ـ 657 ، 651ـ9ـ57 و 651ـ357 بايگانى شده، شامل گزارشاتى است که از تاريخ 6 آبان 1341 آغاز گرديده و تا 21 بهمن 1357 به مدت شانزده سال ادامه يافته است.
چينش تاريخى اسناد به همان روال پرونده کلاسه شده در بايگانى شهربانى و بر اساس ترتيب تاريخ گزارش، تاريخ واقعه و يا تاريخ وصول خبر است و در آغاز جلد اول (پس از مقدمه) چکيدهاى تحت عنوان (گذرى بر سير مبارزات امام خمينى به روايت اسناد شهربانى از آبان 1341 تا بهمن 1357)» تأليف شده است تا از رهگذر مطالعۀ آن امکان دستيابى آسانتر به مهمترين مطالب و موضوعات اسناد مندرج در پنج جلد و سير تاريخى آنها فراهم آيد.
