آرامگاه خمینی کبیر که در ایران به "حرم مطهر" شهره است ،در جنوبیترین نقطه تهران و در کنار گلزار شهدای بهشت زهرا(س) بنا شده است و درنوع خود، در حقیقت مجموعه ای بزرگ و کم نظیر به شمار می رود.
در شب 14 خرداد زمانی که حال امام امت رو به وخامت بود، جلسهای با حضورمرحوم حاج سيد احمد آقا خميني و بعضی از اعضاء دفتر امام و علماي قم و تهران و مسئولین کشور در جماران تشکیل و در مورد محل دفن ایشان نظرهای مختلفی ارائه شد و هر یک از مسئولین و سران نظام و بعضی از مراجع و علماء پیشنهاداتی داشتند. پس از جمعبندی که تهران مناسبتترین محل برای دفن امام است ، با نظر مرحوم حجت الاسلام والمسلمین آقای حاج سید احمد خمینی و دیگران مقرر شد که پيكر امام(س) در نزدیکی شهدای بزرگوار انقلاب اسلامی و بهشت زهرا دفن شود .گروهی برای موقعیتیابی و انتخاب گزینه برتر به بهشت زهرا و اطراف آن عزیمت و پس از بررسیهای همه جانبه محل فعلی را تعیین نمودو با همکاری سازمان بهشت زهرا منطقه مورد نظر از سوی مالک خریداری و واگذار شد. منابع مالی هزینههای این طرح عظیم از محل کمکهای مردمی، اعتبارات، همیاری دستگاهها و نهادها، نذورات، عایدات و موقوفات تأمین میشود.
در زمان ارتحال تا اربعين امام خميني (س)، حرم اوليه با مركزيت ضريح مطهر شكل گرفت و پوشش آن با استفاده از امكانات موجود در كشور و سازه هاي فضايي در مدت كمي مسقف شد. گنبد اصلي نيز با استفاده از 8 ستون و ارتفاع 8 متر ظهور پيدا كرد.همچنين 4 گلدسته در شمال، جنوب، شرق و غرب ساخته شد. طول هر کدام از این گلدسته ها به 91 متر می رسد.
حرم مطهر دارای ابعاد 126 × 126 متر است که به نه مربع 42×42 متر، تقسیم شده است. و چهار ورودی عظیم ضریح مطهررا که در مرکزیت مربع وسط قرار دارد، در بر گرفته است. سبک معماری اسلامی با استفاده از مصالح و هندسه خاص و مدرن از آن نمادی ساخته که هر زائری را مجذوب خود میکند.نمای داخلی حرم که صرفا برچهار ستون استوار است، جلوه و عظمت خاصی را به بیننده القا می کند.
این طرح تنها دو سال پس از ارتحال حضرت امام(س) نظر مسوولان را به خود جلب کرد و از سال 1370 بخش هاي اوليه طرح اصلي به اجرا درآمد.در همین راستا یک سال بعد صحن هاي شرق و غرب به مساحت 120 هزار متر مربع زيربنا طراحي و كلنگ اجرای آن زده شد.
این دو صحن را که به صحن های شهداء و آقا مصطفی مشهور هستند،دو حیات بزرگ تکمیل می کنند. كاربري اين صحن پاسخگويي به تمام نيازهايي است كه حرم در بخش هاي مختلف مي تواند داشته باشد. برای نمونه می توان از بخش فرهنگي نام برد که موزه حضرت امام(س)، انقلاب و شهدا در این بخش تعریف شده است. همچنين بخش تجاري - با توجه به دور بودن مجموعه از شهر - شكل گرفت تا پاسخگوي زائرين باشد و در بخش اقامتي و هتلينگ نيز در دو قسمت شمال غرب و شمال شرق مراكزي ايجاد شد تا زائرين بصورت انفرادي، خانوادگي و دسته جات بتوانند در آن مستقر شوند. وجود بيمارستان مجهز و فوق تخصصي در قسمت جنوب غرب كه در حال اتمام است نيز قابل توجه است.
باید اشاره کرد که شكل معماري طرح از ابتدا ايده يادگار امام مرحوم حاج سید احمد خمینی(ره)بود. ايشان بر اين باور بودند كه اگر بشود معماري و شكل كلي حرم، نماد انقلاب عاشورايي حضرت سيد الشهدا و يارانشان باشد و نماد خيمه و معماري شيعي خيلي بهتر است و اين سبك و سياق را طراحان بعنوان دستور العمل سرلوحه قرار دادند.
گنبد اصلي در حرم مطهر بالاي ضريح قرار گرفته و 4 گنبد فيروزه اي كه در ورودي صحنين قرار دارد كه عملا صحن اصلي را در برگرفته اند؛ براي همين مجموعا 5 گنبد مي بينيم كه از 5 تن آل عبا نشان دارد. اصولا اعداد انتخابي در معماري مجموعه حرم اعدادي با نماد خاص انتخاب شده اند.
تعداد 5 گنبد نشان پنج تن آل عبا است. ستون هاي زير گنبد اول عدد 8 است كه برگرفته از امام هشتم و در آئين ما جايگاه دارد؛ همچنين تزئينات روي در نيز شمسه هاي 8 تايي هستند. گنبد ها نيز در سه ارتفاع 42، 57 و 68 متري ساخته شده است كه از سال 42 شروع انقلاب، 57 سال پيروزي انقلاب و 68 سال ارتحال امام نشان دارد.
موقعیت جغرافیایی حرم مطهر
حرم مطهر بنیانگذار انقلاب اسلامی در جنوبیترین منطقه و در 15 کیلومتری تهران در غرب مجموعه بهشت زهرا، مجاور گلزار شهدای انقلاب اسلامی، در حاشیه بزرگراه تهران ـ قم واقع شده است.موقعیت جغرافیایی آن 35 درجه و 41 دقیقه عرض شمالی از خط استوا و 51 درجه و 24 دقیقه طول شرقی از نصف النهار مبدأ میباشد.
محدوده رینگ 600 شمالاً به اتوبان بهشت زهرا، جنوباً به موزه دفاع مقدس و مراکز حوزوی و مدیریتها، غرباً به بزرگراه خلیج فارس (اتوبان قم ـ تهران) و شرقاً به بهشت زهرا منتهی میشود.
از لحاظ مکانیابی حرم (gps) : در نقاط x=533225/327 و y= 3933997/65 و ارتفاع از سطح دریا 1030متر میباشد.
آب و هوا : معتدل رو به گرمی است و چهار فصل سال در آن مشاهده میگردد.
محل استقرار ساختمانها کاملاً رو به قبله است.
میانگین درجه حرارت مجموعه 7/15درجه طی دوره آماری 15 ساله است.
میزان بارندگی سالانه 200 تا250 میلی متر است و تعداد متوسط روزهای بارانی 36 روز در سال است و متوسط رطوبت نسبی 56% است.
ویژگیهای حرم مطهر
حرم مطهر دارای 5 گنبد میباشد. گنبد اصلی فلزی است و چهار گنبد دیگر که کوچکتر و در چهار سمت آن قرار دارند از نوع بتون پوسته ای با کاشی سنتی مزین شده است. حرم دارای چهار گلدسته هر یک به ارتفاع 90متر است. مرکز حرم مطهر فضایی به ابعاد 126×126 کاملاً به شکل مربع و تقسیم شده به 42×42 متر و چهار خیمه و چهار ورودی عظیم دارد و ضریح مطهر را که در مرکزیت مربع وسط قرار دارد، دارا میباشد. و سبک معماری آن اسلامی و شیعی است و ابعاد وسیع و منحصر به فرد با استفاده از هندسه خاص و مدرن هر زائری را مجذوب خود میکند. نمای داخلی و تزئینات آن بسیار زیبا و تلفیقی از بهترین هنرهای اصیل اسلامی و مدرن است و در مرکز حرم ضریح و مدفن حضرت امام و یادگار ایشان قرار دارد. فضای داخلی که نمایانگر صرفاً چهار ستون است عظمت بنا را دو چندان کرده است.
یکی از شاخصههای زمین شناسی کشور ایران زلزلهخیز بودن زمین در فلات ایران است و یقیناً محدوده تهران و ری هم از این موضوع مستثنی نیست به همین دلیل طراحی مهندسی بنای حرم امام(ره) به گونهای انجام شده است که مقاومت سازههای بتونی آن بسیار بالا است و از سازههای برج میلاد هم مقاومتر ساخته شده است . و این ویژگی مطمئناً یکی از شاخصههای منحصر به فرد حرم در کنار معماری خاص اسلامی ـ ایرانی آن است.
در اطراف شبستان اصلی چهار صحن، غربی (حاج آقا مصطفی) و شرقی (شهداء) و دو صحن انقلاب اسلامی و یادگار امام ساخته شده که در مجموع دارای 4 ساختمان سر درب با 4 گنبد فیروزه ای است ، گنبدها نماد کوچکی از مسجد گوهرشاد است و از درون دارای گچبریهای زیبایی است که توسط هنرمندان و معماران ایرانی اجرا شده است. مجموع گنبد اصلی و چهار گنبد دیگر از داخل دارای نمای قوسی و سبک معماری اسلامی است و از بیرون دارای نمای هندسی و ساده و مدرن میباشد. صحنها با عملکردهای مختلف ساخته شده است که در نمای آنها از سنگ تراورتن با ابزارهای مربوطه و خط نوشتهها و آیات تزئین شدهاند و سر دربهای اصلی شرق و غرب متصل به حرم از زیباترین هنر معّرق سنگ و کتیبه تشکیل شده است .
مجموعه حرم با 600 هزار متر مساحت شامل بنای اصلی حرم، پارکنیگها، فضای باز و موتورخانهها است محیط اطراف حرم و صحنها به شکل زیبائی به انواع گلها و درختها و پیادهرو و آب نماها تزئین شده است .
گنبد
گنبد که بزرگ ترین نماد و نشانه نوآوری در حرم مطهر است با وزن تقریبی 400 تن روی چهار ستون بر پا و قوسهای و خیمههای بتونی جلوه جدید و خاصی به اندرونی و بیرونی حرم مطهر داده است .
معماری و محاسبه سازههای بتونی حرم توسط متخصصین ایرانی تهیه و مورد تائید شرکتهای اروپایی قرار گرفته و بعد توسط مهندسین ایرانی به مرحله اجرا درآمده است.
سیستمهای برودتی و حرارتی و صوتی حرم از مدرنترین سیستمهای موجود و همراه با قابلیتهای گسترده میباشند .
حرم مطهر به دو رینگ موسوم به 400 و 600 میباشد و رینگ 400 به صورت بیضوی شکل با مساحت حدود 2875517 متر مربع اجراء گردیده و رینگ 600 نیز با مساحت 530100 مترمربع در آینده اجرا خواهد شد .
بلندترین ارتفاع مجموعه حرم مطهر نوک گلدستهها با ارتفاع 90متر، و پائین ترین نقطه، کف آرامگاه در زیرزمین صحن شرقی با ارتفاع 5/7ـ میباشد.
مساحت و ارتفاعات مجموعه
ارتفاع اصلی مجموعه شامل :
ارتفاع شبستان اصلی 14متر؛
ارتفاع قوسها 39متر؛
رأس گنبد در حدود 60متر؛
رأس گلدستهها 90متر، میباشد.
مجموعه حرم و صحنها به کاربریهایی زیر اختصاص یافته است:
ساختمان تجاری
زائرسرا و فضاهای مربوطه
بخش فرهنگی و موزه و کتابخانه
بیمارستان تخصصی و درمانگاه
شبستان اصلی و ساختمانهای پیش ورودیهای شمالی و جنوبی
ساختمان واگذار شده به ارگانهای مختلف (سپاه، نیروی انتظامی و نذورات)
ساختمان اداری :
ساختمان تولیت و معاونتها
آرامگاه
موتور خانه مرکزی مجموعه حرم مطهر
شایان ذکر است که در داخل ضریح مطهر و در کنار مزار امام(س) قبر فرزند دلبند ایشان حجتالاسلام والمسلمین حاج احمد آقا میباشد، و همچنین همجوار ضریح افرادی چون: سرکار خانم خدیجه ثقفی ـ همسر امام ـ و آیتالله سلطانی طباطبائی و آیتالله شیخ محمد رضا توسلی یکی از یاران وفادار امام در محوطههای بیرونی ضریح قرار دارد.
طرح توسعه حرم مطهر
گرچه امام خمینی در زمان حیات خود در خانهای محقر و اجارهای در جماران زندگی میکرد، اما امروزه به منظور احترام به زائران حرم و مرقد مطهر و پاسخگویی به نیازهای حجم میلیونی میهمانان ایرانی و خارجی در ایام سالگرد ارتحال این مکان به مکانی خاص برای پذیرش هرچه مناسبتر زائران آستان آن حضرت تبدیل شده است. اما این پایان کار نیست و چنین به نظر می رسد که در آینده ای نزدیک حرم مطهر نماد شهری مدرن، ملی و فرا ملی خواهد بود که در اطراف آن در حال شکل گیری است. تأسیس فرودگاه بینالمللی امام خمینی، موزه دفاع مقدس، نمایشگاه بینالمللی کتاب، مراکز دانشگاهی، علمی ، تحقیقاتی ، ورزشی ، توریستی و همچنین پارک جنگلی هزار هکتاری بخشی از این طرح محسوب میشود.
اطراف حرم مطهر امام(س) دارای ویژگی خاص گسترش و توسعه با کاربریهای مختلف میباشد. در برنامه ساخت، توسعه و تکمیل مجموعه حرم، موارد زیر پیشبینی شده است، بعضی از آنها به اتمام رسیده و تعدادی دیگر در دست تکمیل و بهره برداری میباشد:
ایجاد و راه اندازی خط و ایستگاه مترو، پارکینگهای سرپوشیده، ساخت ایستگاههای تاکسی و اتوبوس.
ساخت مکان برگزاری کنگره سمینار بزرگ "حج" که هر ساله میزبان این کنگره عظیم میباشد.
تأسیس موزه جنگ و دفاع مقدس در مساحتی بالغ بر 2/5 هکتار .
تأسیس مجموعه فرهنگی، تفریحی شهر آفتاب.
شهر آفتاب
شهری است با کاربریهای فرهنگی و آموزشی خدماتی، علمی، سیاحتی و زیارتی در جنوب تهران که بیشترین طرح توسعه در اطراف حرم مطهر امام را شامل میشود. در این شهر بخشهایی از محیطهای دانشگاهی دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه شاهد در آن استقرار مییابد. این شهر کوچک در ضلع جنوب غربی حرم و مجاور دانشگاه شاهد واقع شده و مهمترین عناصر ارتباطی آن را بزرگراه خلیج فارس و فرودگاه بینالمللی امام خمینی(ره) و خط آهن تهران ـ جنوب و یک خط مترو تشکیل میدهد. طرح جامع این شهر از سال 1378 توسط مهندسین مشاور شروع و در سال1381 مورد تصویب شورایعالی شهرسازی قرار گرفت . محدوده این شهر از شمال به بزرگراه آزادگان (کمربندی آزادگان)، از شرق خط آهن تهران-قم، و یک خط مترو، از جنوب به فرودگاه امام خمینی و از غرب به بزرگراه ساوه شناخته شده است.
