پرتال امام خمینی(س): در تحلیل جامعهشناختیِ پدیدههای مرتبط با امنیت ملی و دفاع مردمی، همواره با مفهوم «کنش جمعی» مواجهیم. در جوامعی که انسجام ارگانیک آنها بر پایه ارزشهای الهی و تاریخی بنا شده است، دفاع نه یک وظیفه صرفاً حاکمیتی و نظامی، بلکه یک رسالت وجودی برای تکتک آحاد جامعه است.
امروز که پویش مردمی «جانفدا» به عنوان یک حرکت نوین اجتماعی در سپهر عمومی کشور مطرح شده است، نیازمند آنیم که ریشههای تئوریک و عقیدتی آن را بازخوانی کنیم. این پویش، یک ابتکار خلقالساعه نیست؛ بلکه امتداد منطقی و تحقق دوبارهی همان نقشه راه راهبردی و جامعهشناختی است که بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، تحت عنوان «ارتش میلیونی» و «دفاع همهجانبه» پایهگذاری کردند.
در این یادداشت با استناد به متون و سخنرانیهای اصیل امام خمینی (ره)، نشان میدهیم که چرا پیوستن به پویش «جانفدا» در شرایط کنونی، ترجمان عملی و لبیک به همان ندای تاریخی است. این یادداشت در پنج محور بنیادین، همراه با متن کامل و مستند بیانات ایشان تنظیم شده است.
محور اول: انگیزه کنش جمعی؛ مکتب اسلام، فراتر از الزامات مادی
از منظر جامعهشناسی سیاسی، هیچ جنبش اجتماعی و دفاعی نمیتواند بدون یک ایدئولوژی غنی و فرامادی، دوام بیاورد. امام خمینی (ره) رمز موفقیت و ایستادگی ملت ایران را نه در متغیرهای اقتصادی، بلکه در پیوند عمیق با مکتب اسلام و شهادتطلبی جوانان میدانند. پویش «جانفدا» نیز امروز بر همین بستر ارزشمحور استوار است.
«آن چیزی که برای ما ارزش دارد اولاً، اسلام است که در آن همه چیز هست. ما برای شکممان قیام نکردیم که اگر شکممان را یک وقت جلویش را بگیرند ما بنشینیم سر جایمان. ما برای اسلام قیام کردیم… عمده این است که ما یک ملتی داریم که این ملت همه بیدار شدند، آن خوف را شکستند… ما وقتی یک ملت داریم که سی و چند میلیون است و بیست میلیون جوان داریم که آرزوی شهادت بسیاریشان میکنند… دیروز یک پیرمرد نزدیک به هشتاد - تقریباً بین هفتاد و هشتاد بود - آمد با من مصافحه کرد… گریه میکرد… میگفت من میخواهم بروم جنگ بکنم. من گفتم به او که من و تو باید دعا بکنیم، جوانها باید جنگ بکنند. الحمد للَّه، ما که جوانهایمان، پیرهایمان، زنها، دخترها؛ همه، بچهها؛ همهمان یک تحولی در ما پیدا شده است که نمیخواهیم دیگر زیر بار ابرقدرتها برویم. اینها امروز دیدهاند قدرت اسلام را، دیدهاند که یک جمعیت سی و پنج میلیونی که آن جوانهایی که بتوانند کار بکنند شاید پانزده میلیون، هجده میلیون، بیست میلیون باشد، بدون اینکه دارای یک تجهیزاتی باشند، و بدون اینکه تربیت نظامی دیده باشند، اینها با مشت غلبه کردند بر همه قدرتها… اینها عینی شد برایشان که اسلام چقدر قدرت دارد.» (صحیفه امام، ج12، ص: 332-333)
محور دوم: پشتوانه تاریخی و مشروعیت مردمی؛ حماسه مشارکت
هر ساختار دفاعی نیازمند یک «مشروعیت دموکراتیک و مردمی» است. اصطلاح «بیست میلیون» در اندیشه امام، ریشه در یک واقعیت آماری و تاریخی دارد: حضور عاشقانه بیست میلیون نفر پای صندوقهای رأی جمهوری اسلامی. پویش «جانفدا» تکرار همان حضور بیست میلیونی، این بار در عرصه آمادگی برای دفاع است.
«من هم به دوستان خودم، به آقایان تبریک عرض میکنم که بحمد اللَّه با رفراندمی که در ایران واقع شد که نظیر آن در تاریخ تا کنون نبوده است، هم از حیث کمیت که در یک جمعیت میلیونی، بیست میلیون موافق باشد و هم در کیفیت، مردم با عشق و علاقه دنبال رأی دادن باشند، این در دنیا بینظیر بوده است و بعدها هم کم نظیر (صحیفه امام، ج6، ص: 480) در این رفراندم که شما دیدید که: در دنیا همچو رفراندمی سراغ دارید که از میلیون، بیست میلیون بیشتر پای صندوق بروند رأی بدهند، و از بیست میلیون و چند صد هزار، صد و چهل هزار مخالف داشته باشند؟! اصلًا در دنیا یک همچو چیزی سابقه دارد؟ بعدها هم غیر آن اشتیاق اسلامی اگر در مردم باشد یک همچو چیزی سابقه دارد؟ آن وقت ببینید اشتیاقی که مردم داشتند برای رأی دادن…»( صحیفه امام، ج6، ص: 495)
محور سوم: شناخت شرایط زمان و مکان؛ ضرورت انسجام در برابر تهدید
جامعهشناسی زمان و مکان به ما میآموزد که اولویتهای اجتماعی همواره ثابت نیستند. امام (ره) با تمثیلی بینظیر نشان میدهند که در شرایط بحران و رویارویی با قدرتهای استکباری، ایجاد تشنج و پرداختن به مسائل فرعی، خطای استراتژیک است. امروز پویش «جانفدا» همان صدای واحدی است که باید در برابر هیاهوی بیگانگان بلند شود.
«بعضی وقتها هست که یک حرفی یک مسئلهای بسیار خوب است، لکن طرحش در یک موقعی خوب نیست. مثلًا فرض کنید نماز که از همه عبادتها افضل است… یک وقت اتفاق میافتد که زلزله آمده است و یک عده از برادرهایمان زیر خاک هستند، و آن وقت ما جمع بشویم، بنشینیم راجع به مسئله نماز صحبت کنیم. مسأله خوب است، وقتش خوب نیست… قضیه مطالبی که در این روزها هی ما میبینیم پیش میآید و موجب یک مثلًا، تشنجی، موجب یک ناراحتی میشود. در یک همچه موقعی که کشور شما در سر راه یک خطر بزرگ واقع شده است، شما غافلید که با چی مقابلید الآن. با امریکا که مجهز به همه جهازهای درجه اول دنیاست… لکن ما مجهزیم به یک قدرت بالاتر از آن، و آن توجه به خدا و اسلام است… در یک همچه موقعی که وضعمان این طور است، مسأله هر چه هم مسأله مهمی باشد، نباید تشنج ایجاد کنیم. باید مسأله را به طور سالم و عاقلانه و بیهیاهو طرح بکنیم.» (صحیفه امام، ج11، ص: 118)
محور چهارم: فقه دفاع همهجانبه؛ دفاعی فراتر از مرزهای جنسیت و سن
یکی از شاهکارهای فقهی-سیاسی امام خمینی (ره)، تفکیک دقیق میان «جهاد ابتدایی» و «دفاع» است. در دفاع، هیچگونه قید و شرطی (از جمله ذکوریت یا توانایی خاص) مطرح نیست. این همان مبنای تئوریکی است که به ما میگوید پویش «جانفدا» مختص یک قشر خاص یا صرفاً نیروهای مسلح نیست؛ بلکه بر همه واجب است در آن مشارکت کنند.
« اگر به کشور ما، کشور اسلامی ما هجوم بکنند و بخواهند تعدی بکنند، تجاوز بکنند، بر همه افراد مملکت، بر همه افراد کشور، چه زن، چه مرد، کوچک، بزرگ اینجا دیگر شرطی نیست، بر همه واجب است که دفاع کنند. و لهذا حال دفاع فرق دارد با حال جهاد. حال جهاد شرایط دارد، حال دفاع شرطی ندارد. باید دفاع بکنند. حتی یک پیرمردی همکه خیلی کار از او نمیآید باید شرکت کند در دفاع. آن قدر که میتواند دفاع کند.» (صحیفه امام، ج12، ص: 239)
«برای همهمان. ما برای ادامه این انقلابی که هست و ادامه این، تکلیف زیاد داریم... هر کس در هر گوشهای از این کشور واقع شده است تکلیف دارد. تکلیف مال یک نفر دو نفر نیست، آحاد مردم یکی یکیشان تکلیف دارند برای حفظ جمهوری اسلامی، یک واجب عینی، اهم مسائل واجبات دنیا، اهم است، از نماز اهمیتش بیشتر است؛ برای اینکه این حفظ اسلام است، نماز فرع اسلام است. این تکلیف برای همه ماست» (صحیفه امام، ج19، ص: 486-487)
این تبیین، دفاع را از انحصار یک طبقه نظامی خاص خارج کرده و آن را به یک مسئولیت همگانی بدل میسازد. در این پارادایم، تکتک آحاد ملت به عنوان یک کنشگر دفاعی تعریف میشوند.
محور پنجم: غایت راهبردی؛ تشکل واقعی ارتش بیستمیلیونی
نقطه اوج این ساختار مفهومی، پیام تاریخی شهریور است. امام (ره) غایت نهایی را نه صرفاً احساسات مقطعی، بلکه رسیدن به یک «تشکل واقعی و حقیقی» تحت عنوان ارتش بیست میلیونی میدانند. پویش «جانفدا»، دقیقاً پلتفرم و بستر مدرن همین تشکلیابی در عصر حاضر است؛ سازوکاری برای سازماندهی ارادههای مردمی ذیل یک استراتژی دفاع همهجانبه.
«باید بزرگترین توجه ما به بازسازی نیروها و استعدادها و انتقال تجارب نظامی و دفاعی به کلیه آحاد ملت و مدافعان انقلاب باشد، چرا که در هنگامه نبرد مجال پرداختن به همه جهات قوّتها و ضعفها و طرحها و برنامهها، و در حقیقت ترسیم استراتژی دفاع همه جانبه، نبوده است. ولی در شرایط عادی باید با سعه صدر و به دور از حب و بغضها به این مسائل پرداخت؛ و از همه اندوختهها و تجربهها و استعدادها و طرحها استفاده نمود؛ و در جذب هر چه بیشتر نیروهای مؤمن به انقلاب همت گماشت، و تجارب را به دیگران منتقل ساخت؛ و در تجهیز کلیه آحاد و افراد این کشور، بر اساس اصول و فرمول خاصِ دفاعِ همه جانبه، و تا رسیدن به تشکل واقعی و حقیقی بسیج و ارتش بیست میلیونی، کوشش نمود.» (صحیفه امام، ج21، ص: 134-135)
این استراتژی، نشاندهنده یک آیندهنگری عمیق است. «ارتش بیست میلیونی» یک نیروی مسلح کلاسیک نیست؛ بلکه نماد آمادگی همهجانبه (روانی، فرهنگی، سایبری، شناختی و میدانی) یک ملت برای صیانت از دستاوردهای خویش است.
سخن پایانی
آنچه در متون اصیل بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران مرور کردیم، صرفاً جملاتی برای ثبت در آرشیوهای تاریخی نیست. این کلمات، «دکترین بقا و عزت» یک ملت در طوفان حوادث است. زمان و مکان تغییر کرده، ابزارهای تهدید مدرنتر شدهاند، اما قانونمندیهای جامعه و استراتژی «دفاع همهجانبه» ثابت است.
امروز پویش «جانفدا»، دقیقاً همان میعادگاهی است که آرزوی دیرینهی تشکیل «تشکل واقعی و حقیقی ارتش بیست میلیونی» را در کالبد قرن جدید محقق میسازد. پیوستن به این پویش لبیک به ندای وجدان، تجدید میثاق با عقلانیت دفاعی کشور، و اعلام آمادگی عملی برای حراست از مرزهای هویتی، فرهنگی و جغرافیایی سرزمینی است که با خون پاکترین فرزندانش آبیاری شده است.
قدرت بازدارندگی یک کشور نه فقط در زرادخانههای نظامی، بلکه در اراده متراکم شهروندانش نهفته است ثبتنام و همراهی در پویش «جانفدا»، عظمت یک حضور بیست میلیونی را به رخ جهانیان میکشد و نشان میدهد که دفاع از ایران و اسلام، واجب عینی تکتک ماست.
داود رضایی