گفت وگو در ساحت عقل و دین/ اسلام دین جذب و اقناع است

پرتال امام خمینی(س): یادداشت:/محمد نادری ملکشاه*

یکی از اساسی‌ترین و بنیادین‌ کارکردهای ویژه گفت‌وگو، بازدارندگی از وقوع جنگ، خشونت و ویرانی است. منازعات و جنگ‌ها غالباً برآمده از فقدان تفاهم و عدم حل‌وفصل اختلافات از طریق گفت‌وگو هستند؛ از این رو، گفت‌وگو کلیدی‌ترین ابزار برای پایان دادن به جنگ و ستیز و دستیابی به صلح و آرامش است. همان‌گونه که در قرآن کریم آمده است: «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی»؛ این آیه گویای آن است که هدف از گفت‌وگو، هدایت و تحول است و نرم‌گویی، مؤثرترین مسیر برای نیل به این مقصود است.

بشر در طول تاریخ، هنگام مواجهه با جنگ، خشونت یا بلایای طبیعی همچون سیل، زلزله، خشکسالی و بیماری‌های واگیردار، همواره از طریق گفتگو به یکدیگر پناه برده و برای نجات از گرفتاری‌ها، درخواست کمک کرده و یاری رساندند. گفت‌وگو همواره استراتژیک‌ترین و حیاتی‌ترین راه ارتباطی میان قدرت‌ها، حکومت‌ها، اقوام و حتی گروه‌های مختلف انسانی ــ از بیابان‌گردان تا تمدن‌سازان ــ بوده است؛ تا جایی که حتی در بدوی‌ترین دوران زندگی بشر، گفتگو میان کشاورزان و چوپانان نیز رایج و جاری بود.

گفت‌وگو از قدیم و الایام، به صورت سنتی در خانواده‌ها محور و ستون اصلی استحکام آن‌ها محسوب می‌گردید.
تمام ضرب‌المثل‌ها در ملل مختلف، نشانی از وجود گفت‌وگو میان آن‌هاست و همچنین داستان‌ها، قصه‌ها و نقل اتفاقات تاریخی در قالب اساطیر و روایات باستانی، همگی نشان از استمرار گفت‌وگو بین آن‌ها دارد.
گفت‌وگو، اعم از زبانی یا غیرزبانی، یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین ابزارهای تعامل در کاروان‌های تجاری و دادوستدهای تجاری در جغرافیای جهان بوده است؛ و هر ملل و منطقه‌ای که به هر دلیل و عللی گفت‌وگو در آن شکل نگرفت، جنگ و خشونت جاری شد و تعاملات تجاری از بین رفت.

گفت‌وگو همیشه با بشر بوده و خواهد بود؛ همان‌گونه که بشر همیشه با ابزارسازی آشنا بود و به مرور زمان ابزارها تحول یافتند و متنوع شدند تا به تکنولوژی مدرن رسیدند، گفت‌وگو نیز از حالت ابتدایی و بدوی به رشد و تکامل رسید. امروزه گفت‌وگو به یک امر بسیار استراتژیک و مهارت سیاسی فوق‌العاده برای حکومت‌ها و نهادهای سیاسی در عرصه بین‌المللی و بین بازیگران قدرت تبدیل شده است. تمام جنگ‌ها، صلح‌ها، تجارت‌ها، توسعه و تعاملات، ریشه در گفت‌وگو دارند و همه قدرت‌ها، اعم از بزرگ و کوچک، ملی یا بین‌المللی، صرفاً با گفت‌وگو با یکدیگر دوستی می‌ورزند و بدون آن هرگز نمی‌توانند در صلح و امنیت باشند.

دستیابی به صلح و آرامش، منوط به اثربخشی گفت‌وگو است؛ هرچه گفت‌وگو مؤثرتر باشد، صلح باثبات‌تر و پایدارتر خواهد بود و هرچه نامعقول‌تر و بی‌ثمرتر باشد، هرج‌ومرج، ناپایداری و ویرانی بیشتر خواهد شد.
بنیان منطق اسلامی بر مدار گفت‌وگو استوار است و قرآن کریم را می‌توان کتابی در باب گفت‌وگو دانست. سیره رسول اکرم(ص) گواه آن است که ایشان حتی با سخت‌ترین دشمنان نیز مسیر گفت‌وگو را پیش گرفتند.

این رویکرد در سیره ائمه اطهار(ع) نیز تداوم یافت؛ چنان‌که ایشان حتی در سخت‌ترین شرایط اسارت و در میانه جنگ نیز، گفت‌وگو را رها نکردند. بر اساس روایات، پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) هرگز آغازگر جنگ نبودند.
در مقابل، فرقه‌های انحرافی ــ اعم از خوارج، اسماعیلیه، داعش، وهابیون، بهائیان و گروه‌های تروریستی ــ هرگز در اندیشه و عمل با منطق قرآن و سیره رسول‌الله(ص) همسو نبوده‌اند و نیستند.

خشونت‌ورزان، جنگ‌طلبان و متجاوزان به حریم انسان‌ها، در اسلام نه تنها جایگاهی ندارند، بلکه مورد نکوهش و نفرین هستند.
اسلام، دین صلح و گذشت است و از انتقام گریزان است؛ تا بدان‌جا که گذشت از قصاص را برتر می‌داند، چنان‌که خداوند در قرآن می‌فرماید: «فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفَّارَةٌ لَهُ» (پس هر کس [حق قصاص را] ببخشد، این کار کفاره گناهان او خواهد بود).
همچنین، خداوند قادر در مقام هدایت بشر، دستور می‌دهد که بدی را با نیکی پاسخ دهیم: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ» (بدی را با نیکی دفع کن، تا خواهی دید آنکه میان تو و او دشمنی بود،گویی دوستی صمیمی گشته است).

افزون بر این، خداوند متعال در مواجهه با دشمن، صلح را توصیه می‌کند: «ذَٰلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ مَا دَمَّرُوا عَلَیْهِ أَنفُسَهُمْ... وَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ» (و اگر آن‌ها مایل به صلح شدند، تو نیز مایل به صلح شو و بر خدا توکل کن). در نهایت، تکریم جان انسان در اسلام چنان است که کشتن یک بیگناه، برابر با کشتن تمام بشریت توصیف شده است: «مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا» (هر کس انسانی را بکشد ــ در حالی که او کسی را نکشته یا فسادی در زمین نکرده باشد ــ گویی همه مردم روی زمین را کشته است و هر کس جانی را نجات دهد، گویی همه مردم روی زمین را نجات داده است).

البتّه، در برابر متجاوز و دشمن، ایستادگی، مقاومت و جهاد، مورد تأکید است و فرامین متعددی در قرآن کریم در این راستا صادر شده است؛ همچنین احادیث بسیاری از رسول اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) نقل شده که بر لزوم مبارزه با متجاوزان تأکید دارند. اما باید تمایز قائل شد: در اسلام، ترور و ارهاب جایگاهی ندارد. تا زمانی که مخالفان دست به سلاح نبردند، نمی‌توان آنان را به چشم دشمنان مسلح نگریست و اصلااً نمی‌توان با مخالفان غیرمسلح، همان رفتاری را داشت که با متجاوزان مسلح داریم. در نظام اسلامی، منتقدان تا زمانی که به ارکان دین و جامعه مسلمانان آسیب نرسانند، در بیان دیدگاه‌های خود آزادند.

اسلام، دین دافع و تحریم نیست بلکه دین جذب و اقناع است، تمامی پیامبران برای دعوت مردم برگزیده شدند و بدون استثنا، مسیر خود را با گفت‌وگو آغاز کردند؛ چرا که گفت‌وگو، نخستین و آخرین ابزار پیامبران در هدایت بشر بوده است. رویکرد پیامبران در مواجهه با مردم، یا در قالب دعوت، یا در قالب دعا و در نهایت در صورت عدم پذیرش، در قالب نفرین بود؛ اما هر سه حالت، در حقیقت شکلی از گفت‌وگو و ارتباط با مخاطبین بوده‌ است.
تمامی پیامبران در راستای دعوت به حق، با قدرتمندان و قلدر‌های زمان خویش به گفت‌وگو پرداختند. حضرت موسی(ع) به فرمان الهی با فرعون سخن گفت؛ پیامبر اکرم(ص) با بزرگان قریش وارد گفت‌وگو شد؛ امام علی(ع) و امام حسن مجتبی(ع) با معاویه و امام حسین(ع) با عمر بن سعد به گفت‌وگو نشستند.

در عصر حاضر امام خمینی(ره) با شاه و ایادی او گفتگو کردند. ایشان در جریان مأموریت "مک‌فارلین" (فرستاده مخفی کاخ سفید)، در برابر کسانی که قصد سوءاستفاده از این ملاقات را داشتند، موضعی سخت اتخاذ کردند و با آنان برخورد شدیدی نمودند. همچنین، امام خمینی(ره) از طریق مکاتبات با گورباچف، رهبر کمونیست آن زمان جهان گفت‌وگو را آغاز کردند و وزیر امور خارجه شوروی را به ملاقات پذیرفتند.

گفت‌وگو، ابزار  و ساحت حق است. خداوند متعال از طریق "وحی" و به واسطه پیامبران، با انسان‌ها ــ که خلیفه‌الله در زمین‌اند ــ سخن گفته و آنان را به سوی هدایت و رستگاری رهنمون کرده است. گفت‌وگو نه تنها حیاتی‌ترین و استراتژیک‌ترین ابزار بشر در پیشگیری از درگیری‌هاست، بلکه امری الهی و توحیدی است؛ چرا که انسان بدون گفت‌وگو، از انسانیت تهی خواهد بود. گفت‌وگو در تمامی ادوار تاریخ، برای تمامی انسان‌ها و در تمامی شئون زندگی، ابزاری نافذ و اثر‌بخش بوده و هست.

جهان امروز، علی‌رغم اینکه مملو از خشونت، جنایت و منفعت‌طلبی است، جهان عقلانیت، خرد و دانش نیز هست.

همه جهانیان خواستار جهانی عاری از خشونت هستند و به جایگاه گفتگو پی برده‌اند؛ حتی خشونت‌طلبان بین‌المللی و زورگویان جهانی نیز برای مقاصد باطل خود به گفتگو متوسل شده و از این ابزار بهره می‌برند. ما نباید به صرف اینکه دشمن از گفتگو بهره می‌برد، از آن دوری کنیم، همان‌گونه که وقتی دشمن از سلاح‌های نظامی اعم از؛ موشک و بمب‌افکن استفاده می‌کند، ما از تجهیز و استفاده  این تسلیحات دوری نمی‌کنیم، بلکه برای دفاع از خود، بیش از پیش به سلاح‌ها و تجهیزات روی می‌آوریم و بهره‌مند می‌شویم.

‌برای حفظ و دفاع از منافع مادی و معنوی، باید از تمام ابزارهای مشروع بهره گرفت. نباید خودمان را از سلاح برتر جهانی امروز، یعنی گفت‌وگو، خلع کنیم. حفظ کشور و نظام می‌طلبد از گفت‌وگو ــ که سفارش توحیدی و دینی ماست و عقل و خرد نیز آن را تأیید می‌کند ــ به بهترین نحو استفاده کنیم و بهره‌گیریم؛ که شاید راه شکست دشمن همین باشد.
"قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ ۗ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ". 

*دانش آموخته علوم سیاسی