پرتال امام خمینی(س): یادداشت/ مرتضی عمرانی*
گاهی یک کتاب میتواند آغاز یک تغییر بزرگ باشد؛ تغییری در نگاه، اندیشه و حتی مسیر زندگی یک انسان. چه بسیار کسانی که نخستین جرقههای امید، آگاهی و کشف جهان پیرامون خود را در میان سطرهای یک کتاب یافتهاند. کتاب، فقط مجموعهای از واژهها و صفحات نیست؛ روایت زندگی انسان، حاصل تجربه نسلها و پنجرهای است که افقهای تازهای پیش روی ما میگشاید. از همین روست که با وجود همه تحولات و دگرگونیهای جهان امروز، هنوز هم کتاب جایگاهی یگانه در رشد فکری، بالندگی فرهنگی و تعالی جوامع دارد.
هفته کتاب و کتابخوانی، فرصتی است برای تدبری دوباره و تأمل در نسبتی که با کتاب و دانایی برقرار کردهایم؛ فرصتی برای یادآوری این حقیقت که توسعه فرهنگی، پیش از هر چیز، از اندیشه انسانها آغاز میشود.
دعوتی است به بازگشت آگاهانه به دنیای خواندن و توجه به نقشی که مطالعه در ساختن فردایی روشنتر ایفا میکند.
جامعهای که کتاب را در زندگی روزمره خود جای دهد، جامعهای برخوردار از قدرت اندیشیدن، پرسیدن و انتخاب آگاهانه خواهد بود. مطالعه به انسان میآموزد که جهان را از زاویههای گوناگون ببیند، تفاوتها را بهتر درک کند و در مواجهه با مسائل، به جای شتابزدگی، راه تأمل و خردورزی را برگزیند. کتاب، علاوه بر افزایش دانش و آگاهی، به غنای روح و جان انسان نیز کمک میکند، زبان گفتوگو را گسترش میبخشد و زمینه همدلی و درک متقابل را فراهم میآورد. به همین دلیل، سرمایهگذاری در حوزه کتاب و کتابخوانی را باید سرمایهگذاری برای آینده فکری و فرهنگی جامعه دانست.
در این میان، کتابخانههای عمومی جایگاهی ویژه دارند. کتابخانه دیگر صرفاً مکانی برای نگهداری و امانت کتاب نیست؛ بلکه میتواند خانه دوم علاقهمندان به دانایی، پناهگاه آرامش و اندیشه و محلی برای دیدار نسلها و شکلگیری تجربههای مشترک باشد.
جایی که کودک نخستین کتاب داستان خود را ورق میزند، نوجوان پاسخ پرسشهایش را جستوجو میکند، دانشجو به دنبال گسترش دانش خود میرود و بزرگسالان فرصت مییابند آموختن را در هر مرحله از زندگی ادامه دهند.
چنین تصویری از کتابخانه، نشان میدهد که این نهاد فرهنگی تا چه اندازه میتواند در زندگی فردی و اجتماعی مردم اثرگذار باشد.
امروز مأموریت کتابخانههای عمومی نیز متناسب با نیازهای جامعه و تحولات عصر جدید، گستردهتر از گذشته شده است. برگزاری نشستهای کتابخوانی، محافل ادبی، جلسات نقد و بررسی کتاب، برنامههای قصهگویی، کارگاههای آموزشی و فعالیتهای فرهنگی برای کودکان، نوجوانان و خانوادهها، تنها بخشی از ظرفیتهایی است که کتابخانهها را به مراکزی پویا برای یادگیری، تعامل و مشارکت اجتماعی تبدیل میکند. کتابخانه موفق، کتابخانهای است که بتواند با شناخت علایق و نیازهای مخاطبان خود، میان کتاب و زندگی مردم پیوندی واقعی و ماندگار برقرار کند.
البته شکلگیری عادت مطالعه، از کتابخانه آغاز نمیشود؛ ریشههای آن را باید در خانواده، مدرسه و فضای عمومی جامعه جستوجو کرد. کودکی که در خانه با کتاب مأنوس میشود، نوجوانی که فرصت گفتوگو درباره آنچه خوانده است پیدا میکند و دانشآموزی که در مدرسه با لذت کشف و یادگیری آشنا میشود، بهتدریج مطالعه را نه یک تکلیف، بلکه نیازی دلنشین و بخشی از زندگی خود خواهد دانست. از این منظر، ترویج کتابخوانی مسئولیتی مشترک میان خانوادهها، آموزشوپرورش، نهادهای فرهنگی، رسانهها و همه کسانی است که دل در گرو اعتلای فرهنگی جامعه دارند.
در کنار این مسئولیت مشترک، نباید از نقش ارزشمند نویسندگان، پژوهشگران، استادان دانشگاه، فعالان فرهنگی و خیرین کتابخانهساز غافل شد. هر یک از این گروهها میتوانند سهمی مؤثر در گسترش فرهنگ مطالعه داشته باشند.
همراهی خیرین در توسعه فضاهای کتابخانهای، حمایت از فعالیتهای فرهنگی و مشارکت دستگاههای اجرایی و اجتماعی، ظرفیتهایی ارزشمند برای تقویت زیرساختهای دانایی در جامعه به شمار میروند. فرهنگ مطالعه زمانی به جریانی فراگیر تبدیل میشود که همه خود را در شکلگیری و گسترش آن سهیم بدانند.
در این مسیر، توجه به مناطق روستایی و کمبرخوردار اهمیتی دوچندان دارد. دسترسی به کتاب و فرصت مطالعه نباید به محل زندگی، موقعیت اقتصادی یا امکانات جغرافیایی افراد وابسته باشد. هر کودک در دورترین روستا نیز باید این فرصت را داشته باشد که با دنیای کتاب آشنا شود و از لذت دانستن بهره ببرد. توسعه کتابخانههای عمومی، تقویت کتابخانههای سیار، تجهیز فضاهای فرهنگی و بهرهگیری از ظرفیتهای بومی، گامهایی مؤثر برای تحقق عدالت فرهنگی و گسترش فرصتهای برابر در دسترسی به دانش هستند.
از سوی دیگر، گسترش فناوریهای نوین و منابع دیجیتال، فرصتهای تازهای پیش روی حوزه کتاب و کتابخوانی قرار داده است. امروز کتابخانهها میتوانند با بهرهگیری هوشمندانه از ابزارهای دیجیتال، دسترسی مخاطبان به منابع
معتبر را آسانتر کنند و دامنه خدمات خود را فراتر از فضای فیزیکی گسترش دهند. البته فناوری جایگزین اندیشه و مطالعه عمیق نیست؛ بلکه اگر درست به کار گرفته شود، میتواند یاریرسان توسعه فرهنگ خواندن و دسترسی گستردهتر به دانش باشد. آنچه اهمیت دارد، پرورش انسانهایی پرسشگر، آگاه و برخوردار از قدرت تشخیص و انتخاب منابع معتبر است.
در این میان، شایسته است از نقش آفرینی فعالان عرصه کتاب نیز با احترام و قدردانی یاد کنیم؛ انسانهایی که گاه در سکوت و دور از هیاهو، چراغ دانایی را روشن نگه میدارند. کتابدار امروز تنها امانتدهنده کتاب نیست؛ او راهنمای جستوجوی دانش، همراه مخاطبان در مسیر یادگیری و یکی از مهمترین حلقههای ارتباط میان کتاب و جامعه است.
تلاش، تخصص، خلاقیت و مسئولیتپذیری، سرمایهای ارزشمند برای نظام فرهنگی کشور است و توجه به توانمندسازی و ارتقای جایگاه حرفهای آنان، ضرورتی جدی در مسیر تحول کتابخانههای عمومی به شمار میرود.
باور دارم که ساختن جامعهای آگاه، پویا و برخوردار از سرمایه فرهنگی غنی، از مسیر توجه به کتاب و ترویج فرهنگ مطالعه میگذرد. البته این مسیر با برگزاری یک هفته و چند برنامه فرهنگی به پایان نمیرسد؛ بلکه نیازمند عزم مستمر، برنامهریزی هوشمندانه و مشارکت همه بخشهای جامعه است. هفته کتاب باید نقطه آغاز یادآوری یک مسئولیت همیشگی باشد؛ مسئولیتی برای نزدیکتر کردن مردم به کتاب و کتاب را به زندگی مردم آوردن.
امیدوارم با همدلی و همراهی همه دوستداران فرهنگ و دانایی، کتابخانههای عمومی بیش از پیش به خانههایی روشن برای اندیشه، گفتوگو و امید تبدیل شوند؛ خانههایی که درهایشان به روی همه نسلها گشوده است و هر کس میتواند در آن، دریچهای تازه به سوی دانایی پیدا کند. چرا که آیندهای روشن، از ذهنهای آگاه آغاز میشود و کتاب، همچنان یکی از صمیمیترین و مطمئنترین همراهان انسان در این مسیر است.
* دکتری علوم سیاسی، نویسنده مقالات علمی پژوهشی در حوزه های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، مدیرکل اسبق کتابخانه های استان مازندران، دبیراسبق انجمن کتابخانه های استان مازندران، معاون توسعه و امور مجلس موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)