بخش دوم: شبهات پیرامون عدل الهی

ماهیّت خیر و شر و چگونگی جعل آن

ماهیّت خیر و شر و چگونگی جعل آن

‏ ‏

‏ ‏

همۀ کمالات و خیرات از سنخ وجود است

حاق وجود، صادر از ذات الهی

تنزیه فیض حق از حدودات امکانی

برگشت شرور به حدود نه به اصل وجود

تعلق جعل ذاتی به خیرات و کمالات

شرور و نواقص مجعول بالعرض اند

‏بدان که در علوم عالیه به وضوح پیوسته که نظام وجود در اعلی‏‎ ‎‏مرتبۀ از کمال و خیریت و اقصی مدارج حسن و جمال است. و این‏‎ ‎‏به ضربی از برهان لمی به طریق اجمال، و طور دیگر از بیان به طور‏‎ ‎‏تفصیل، ثابت است؛ گرچه اطلاع بر تفصیل آن مختص به ذات‏‎ ‎‏منشی آن، تقدست اسماؤه، یا به وحی و تعلیم الهی است. و آنچه‏‎ ‎‏مناسب این اوراق است در این مقام آن است که... آنچه از سنخ‏‎ ‎‏کمال و جمال و خیریت است از اصل حقیقت وجود خارج نیست،‏‎ ‎‏زیرا که جز آن برای چیز دیگر تحققی نیست؛ و معلوم است مقابل‏‎ ‎‏حقیقت وجود عدم یا ماهیت است، که هیچیک به حسب ذات و‏‎ ‎‏خودی خود چیزی نیستند و بهایی ندارند و بطلان صرف یا اعتبار‏‎ ‎‏صرف اند، و تا متنور به نور وجود و ظاهر به ظهور آن نشوند اصلاً‏‎ ‎‏ثبوتی برای آنها نیست ـ نه ثبوت در ذات، و نه در صفات و آثار؛ و‏‎ ‎‏آن گاه که ظل وجود بر سر آنها سایه افکند و دست رحمت واسعه‏‎ ‎‏به روی آنها کشیده شده، هر یک دارای ظهوری و خاصیت و آثاری‏‎ ‎


کتابعدل الهی از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 127

‏شوند؛ پس، کلیۀ کمالات از پرتو جمال جمیل علی الاطلاق است و‏‎ ‎‏تجلی نور مقدس کامل مطلق است، و دیگر موجودات را از خود‏‎ ‎‏چیزی نیست و فقر محض و لاشی ء مطلق اند؛ پس، کلیۀ کمالات از‏‎ ‎‏اوست و به او راجع است.‏‎[1]‎

‏     ‏‏و نیز در محل خود مقرر شده که آنچه از ذات مقدس صادر‏‎ ‎‏است، اصل حاق وجود و صرف متن هستی است بدون آنکه‏‎ ‎‏محدود به حدود عدمیه و ماهویه باشد، زیرا که عدم و ماهیت غیر‏‎ ‎‏صادر، و محدودیت در فیض از محدودیت مفیض خواهد بود؛ و‏‎ ‎‏هر کس که کیفیت افاضه و فیض را به طوری که اهل معرفت بیان‏‎ ‎‏نمودند بداند، خواهد تصدیق کرد که در فیض باری به هیچ وجه‏‎ ‎‏تحدید و تقیید تصور نخواهد شد؛ پس چنانچه ذات مقدس را‏‎ ‎‏تنزیه از نقص و امکان و محدودیت باید نمود، فیض مقدس او را‏‎ ‎‏نیز از کلیۀ حدودات امکانیه و امکانات راجعه به ماهیات و‏‎ ‎‏تقییدات راجعه به حدود و نقایص تنزیه و تقدیس باید نمود؛ پس‏‎ ‎‏فیض او که ظل جمیل مطلق است جمیل مطلق و جمال تام و کمال‏‎ ‎‏تام است؛ فهو جمیل فی ذاته و صفاته و افعاله؛ و جز اصل وجود‏‎ ‎‏متعلق جعل و ایجاد نخواهد بود.‏‎[2]‎

‏     ‏‏و نیز در محل خود مبرهن است که جمیع این شرور و اخترام و‏‎ ‎‏هلاک و امراض و حوادث غریبۀ مهلکه و موذیات و جز آنها، که در‏‎ ‎‏این عالم طبیعت و تنگنای هاویۀ مظلمه است، از تصادمات و تضاد‏‎ ‎‏بین موجودات است، نه به جهات موجودیه، بلکه به واسطۀ نقص‏‎ ‎‏در نشئه و تنگنایی مقار آنهاست؛ و این به حدود و نقایص رجوع‏‎ ‎‏شود که بکلی از حیطۀ نور جعل خارج و در حقیقت دون جعل‏‎ ‎


کتابعدل الهی از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 128