امام و ادبیات عرفانی

‏‏امام و ادبیات عرفانی‏

‏‏ ‏

‏‏همراه با سیر تطور استفاده از اصطلاحات عرفانی در ادب فارسی ‏

‏‏محمد جواد محبت‏

‏‏خلاصه ی مقاله‏

‏‏این نوشتار تلاش دارد در دو بخش جداگانه به بررسی اندیشه های عرفانی امام و‏‎ ‎‏حضور اصطلاحات عرفانی در شعر آن حضرت بپردازد.‏

‏‏بخش نخست این نوشتار در حقیقت تاریخچه ای است از عرفان اسلامی – ایرانی‏‎ ‎‏و بررسی نظریات امام پیرامون تفکرات اهل عرفان و در ادامه ی این بخش تفسیر‏‎ ‎‏سوره ی مبارکه ی حمد و مشترکات فکری اهل عرفان با مفاهیم قرآنی در این سوره‏‎ ‎‏مورد بررسی قرار گرفته است.‏

‏‏در بخش دوم، مفاهیم متعدد عرفانی نظیر بهار، بوستان، پای کوفتن، جلال،‏‎ ‎‏جمال، جام، زهد، چشم بیمار، خرابات، دیر، دلبر، رهرو، کرشمه، ذکر و ... با استفاده‏‎ ‎‏از کتاب، «رساله مرآت عشاق» تعریف شده و نمونه هایی از کاربرد های این مفاهیم در‏‎ ‎‏شعر حضرت امام(س) ذکر گردیده است.‏

‏‏بخش نخست‏

‏‏الا یا ایها الساقی ز می، پر ساز جامم را‏

‏‏که از جانم فرو ریزد، هوای ننگ و نامم را‏

‏‏از آن می ده که در خلوتگه رندان بی حرمت‏

‏‏بهم کوبد سجودم را، بهم ریزد قیامم را‏

‏‏شاید نخستین شاعری که که سخن از رند و رندی در شعر خویش، رانده باشد، حکیم سنائی‏‎ ‎‏غزنوی است.‏

‏‏اقتدا بر عاشقان کن گر دلیلت هست درد‏

‏‏ور نداری درد، گِرد مذهب رندان، مگرد‏

‏‏سنائی غزنوی در قرن پنجم تولد یافته و در نیمه ی قرن ششم روی در نقاب خاک کشیده‏‎ ‎‏است. پیش از سنائی سروده هایی از شیخ ابو سعید ابوالخیر را که ردّی از آنها در «الاسرار‏‎ ‎‏التوحید» می توان یافت، همراه با مجموعه ای از رباعیات منسوب به او که در دست داریم.‏‎ ‎‏اصطلاح عرفانی «رند» را حافظ، بیش از هر شاعر دیگری در غزلهای خود به کار برده و امام‏‎ ‎‏خمینی(س) بیش از دیگران به او نظر عنایت داشته است. نمونه هایی از شعر حافظ را به‏‎ ‎

‏‎

‎

‏دست می دهیم:‏

‏‏رندانِ تشنه لب را، آبی نمی دهد کس‏

‏‏گویی ولی شناسان، رفتند از این ولایت‏

‏‏رند عالم سوز را با  مصلحت بینی چکار؟ ‏

‏‏کار ملک است آنکه تدبیر و تأمل بایدش‏

‏‏بر سر تربت حافظ چو رسی همت خواه‏

‏‏که زیارتگه رندان جهان، خواهد شد‏

‏‏رندی آموز و کرم کن که نه چندان هنر است‏

‏‏حیوانی که ننوشد می و، انسان نشود‏

‏‏در مقدمه ی دیوان حضرت امام (س) با شواهدی از سنائی، عطار، شمس مغربی و حافظ‏‎ ‎‏چند اصطلاح عرفانی – به شرح آمده و فتح بابی در این مورد به دست داده است.‏

‏‏رخ، زلف، خال، لب، چشم، می و شراب و ابرو، آن اصطلاحات را شامل می شوند. ‏

‏‏گلشن راز شیخ محمود شبستری و شرح گسترده ی آن از لاهیجی، پاره ای از آن‏‎ ‎‏اصطلاحات را به تفضیل برای اهل طلب، گشوده است. ما بر آنیم با مرور، در رساله ای از‏‎ ‎‏قرن نهم – و با در نظر گرفتن شواهد سخن – ناگفته ها را باز گوییم و سخنانی را که روی در‏‎ ‎‏حجاب معنی دارند، و معنی آنها را باطنی خاص اعتبار داده، باز نماییم، و نکاتی را که در‏‎ ‎‏مؤخره ی دیوان امام، در باب معانی اصطلاحات عرفانی، به قلم نیامده، در این مقال ذکر‏‎ ‎‏کنیم. اما قبل از این کار، به بیتی از نخستین غزل دیوان امام، نظر دقت را معطوف سازیم:‏

‏‏صوفی و عارف از این بادیه دور افتادند‏

‏‏جام می گیر، ز مطرب، که روی سوی صفا‏

‏‏و یاد آریم سخن حافظ را که فرمود:‏

‏
‏‎

‎‏

صوفی ار باده به اندازه خورد، نوشش باد‏

‏‏ورنه اندیشه ی این کار فراموشش باد‏

‏‏حضرت امام(س) در شعر خود، اشاره ای به صوفی دارد. ببینم صوفی کیست؟ و تصوف‏‎ ‎‏چیست؟‏

‏‏«پیدایش نحله ی تصوف، در اسلام متعلق است به قرن دوم هجری، و پیش از آن تاریخ.‏‎ ‎‏اهل دین همه، اهل زهد و عبادت و تارکان دنیا بوده اند. لیکن به لقب «صوفیه» خوانده‏‎ ‎‏نمی شدند. همچنین پیش از اسلام هم، اصل زهد و تورع، در ادیان وجود داشته اما – فرقه ی‏‎ ‎‏متصوفه با آداب و افکار و عقاید ویژه – از مختصات آیین اسلام است.‏

‏‏مثلاً فرقه ی مرتاضان و زهاد را، به نوشته ی دبستان المذاهب – در فارسی به اسامی‏‎ ‎‏«ویژه ی درون» - روشندل «یگانه بین» - و به لغت هندی – اکهشیر - انما کنایی می خوانده اند. ‏

‏‏«ذوالنون مصری» از بزرگان صوفیه، شمرده می شود. اما او اول کس نبود که به لقب‏‎ ‎‏صوفی خوانده می شد. زیرا تاریخ وفات او – با اختلاف اقوال از سال 245 تا 248 – (به قول‏‎ ‎‏ابن خلکان، نوشته شده است.)‏

‏‏حسن بصری – که به نوشته ی ابن الاثیر در 87 سالگی (به سال 110 هجری) وفات یافت،‏‎ ‎‏اصلاً به لقب صوفی خوانده نمی شد و اویس قرنی که شرح حال او در تذکرةالاولیاء، شیخ‏‎ ‎‏عطار و نفحات الانس جامی آمده و سلسه ای در فقر به نام او دائر شده، در روزگار خود،‏‎ ‎‏صوفی خوانده نمی شد. اما اولین کس که در اسلام به لقب صوفی مشهور شد «ابو هاشم‏‎ ‎‏صوفی» بود.‏

‏‏ابو هاشم، از اعاظم رجال صوفیه ی قرن دوم هجری و معاصر صوفیان ثوری و اولین‏‎ ‎‏کسی بود که به لقب صوفی شهرت یافت. ابو هاشم در نیمه ی اول قرن دوم هجری می زیسته‏‎ ‎‏و سفیان ثوری گوید: «تا ابو هاشم را ندیده بودم، نمی دانستم که صوفی چیست؟» [و این‏‎ ‎‏سخن سفیان ثوری بیانگر این نکته است که در زمان او کسانی دیگر را نیز صوفی‏‎ ‎‏می خوانده اند که سفیان، ابوهاشم را شایسته ی این عنوان می داند – همچنین پیش از ابوهاشم‏‎ ‎‏با همزمان با او، کسان دیگری – به این نام مشهور بوده اند.]‏

‏‏قدیمترینِ مؤلف اسلامی، ابو عثمان عمر بن هجر بن محجوب، معروف به جاحظ – از ائمه‏‎ ‎‏و بزرگان ادب، در کتاب البیان و التبیین – می گوید:‏

‏‏[الصوفیه من النساک] و این عبارت، قدیمترین تعریف، از این گروه است.‏

‏
‏‎

‎

‏از قرن سوم به بعد تصوف، راه به سوی عرفان گشود. ریشه ی اصلی تصوف همان‏‎ ‎‏تعلیمات اسلامی بود و در قرن دوم هجری، تصوف، صورت تنسک و عزلت از دنیا را‏‎ ‎‏داشت.‏

‏‏مسأله ی وحدت وجود و فناء فی الله و بقاء بالله و تعلیمات عرفانی دیگر از قرن سوم‏‎ ‎‏هجری به بعد در عقاید صوفیه رسوخ پیدا کرد. تا جایی که تصوف، به صورت فن و علمی‏‎ ‎‏"خاص درآمد و علماء و بزرگان این فرقه، دست به کار تألیف و تصنیف کتب و رسائل زدند.‏

‏‏از میان قرون و اعصار اسلامی، قرن چهارم و پنجم به نهایت کمال و رشد علمی تصوف‏‎ ‎‏اختصاص یافت. در این دو قرن، بزرگان صوفیه در ممالک اسلامی مخصوصاً ایران، از خود‏‎ ‎‏آثار مهم به یادگار گذاشتند. جمعی از اعاظم این فرقه، از قبیل شیخ ابو سعید ابوالخیر،‏‎ ‎‏ابوالقاسم قشیری، شیخ ابوالحسن خرقانی در نیمه ی اول قرن پنجم می زیستند و مهمترین‏‎ ‎‏کتاب در موضوع تصوف، یعنی رساله ی قشریه در این تاریخ تألیف شد.‏

‏‏در نیمه ی دوم این قرن، غزالی طوسی – متوفی 505 هجری – ظهور کرد که بزرگترین‏‎ ‎‏نابغه ی علمی و عرفانی آن زمان بود. از جمله مشاهیر این قرن شیخ شهاب الدین سهروردی‏‎ ‎‏مؤلف کتاب عوارف المعارف، و محیی الدین عربی مؤلف فتوحات مکیه (که حضرت‏‎ ‎‏امام(س) در سروده های خویش اشارتی به آن دارد) و صدرالدین قونیوی صاحب مفتاح‏‎ ‎‏الغیب، و مولانا جلال الدین محمد بلخی صاحب کتاب مثنوی – متوفی 672 – و نجم الدین‏‎ ‎‏رازی صاحب مرصاد العباد – از شاگردان شیخ نجم الدین کبری - ، متوفی 691 - ، فخر الدین‏‎ ‎‏عراقی مؤلف لمعات که جامی، اشعة اللمعات را در شرح بر آن نگاشته است و باباافضل‏‎ ‎‏کاشانی، از بزرگان قرن هفتم هجری بوده اند.‏

‏‏قرن هشتم با نام حافظ شیرازی درخششی دیگر یافت. هر چند جز او کسان دیگری‏‎ ‎‏صاحب نام و آثاری در خور تأمل بوده اند.‏

‏‏امام با اشراف بر آثار عرفانی و شناخت اهل معرفت، در سروده های خویش نظری‏‎ ‎‏خاص به حافظ شیراز دارند. هر چند گاه در سخنان او، اشارتی به دیگران نیز، بویژه سعدی‏‎ ‎‏شیرازی مشهود است.‏

‏‏امام، همانگونه که با حافظ آشناست، با مولوی هم انس دارد. وقتی دامنه ی جنگ‏‎ ‎‏تحمیلی – پس از غربِ کشور به یکی از شهر های مرزی کشیده شد و حوادثی رقت انگیز از‏‎ ‎‏جنایات دشمنان انقلاب دل امام صبور ما را به درد آورد و خشم را در سخنان او آشکار کرد،‏‎ ‎

‏‎

‎

‏با آنکه در تمامی مجالس با احتراز از بیان کامل یک شعر – که پیروی از سنت رسول الله صلی الله علیه و آله‏‎ ‎‏بود – [چه هیچگاه آن گرامی وجود یک شعر را به طور کامل شاهد سخن قرار نمی داد و به‏‎ ‎‏نوعی یا قالب کلام را می شکست، یا مضمون سخن را بیان می فرمود] بیتی از مثنوی را بر‏‎ ‎‏زبان راند. به این قصد که به دشمنان اسلام هشدار دهد که شهادت، ترس ندارد و مرگ اثر‏‎ ‎‏مرد است گو نزد من آی ... آن بیت این بود:‏

‏‏آنکه مردن، پیش چشمش تهلکه است‏

‏‏امر لاتلقوا، بگیرد او به دست‏

‏‏در اوایل انقلاب، امام – بنا بر اشتیاق طالبان علم – جلساتی برای تفسیر قرآن دادند و‏‎ ‎‏در آن جلسات، به نحوی بسیار پسندیده ذهن بیگانگان با عرفان – یا مخالفان عرفان را با‏‎ ‎‏عرفان اسلامی آشنا کردند.‏

‏‏آغاز سخن بر تفسیر سوره ی مبارکه ی حمد بنا نهاده شد. سخن از ژرفای شگرف معنی‏‎ ‎‏بسم الله الرحمن الرحیم به میان آمد و استغراق در وجوه تفسیر، سخن را به اینجا کشانید که‏‎ ‎‏فرمودند:‏

‏‏«ما اگر بخواهیم قرآن را یاد بگیریم، باید چکار کنیم؟ این مسائل به آن معنا، تعلیم و‏‎ ‎‏تعلمی نیست» اهل خرد – که زیرکان معنی اند از همین اشارت در خواهند یافت – که درک‏‎ ‎‏مفاهیم کلام آسمانی را باطنی صافی باید و عنایتی ویژه از سوی حق تعالی و این درک و‏‎ ‎‏عنایت – بهره ای است خاص – که خدای تبارک و تعالی به خاصانی از بندگان خویش کرامت‏‎ ‎‏می فرماید. دانشی که محضر مردانی شایسته، زمینه ی استحقاق درک آن را فراهم می سازد. ‏

‏‏امام عرفان را خیرات می داند و در پنج مجلسی که به تفسیر سوره ی حمد پرداختند،‏‎ ‎‏بیشترین سخن در باب بسم الله الرحمن الرحیم بود. این عنایت ذکرِ محمد بن یوسف بن معدان‏‎ ‎‏البناء را، به ذهن اهل معنی متبادر می کند که می گوید:‏

‏‏«چون به مکه در آمدم دیدم، پیران در مقام ابراهیم نشسته اند، نزدیک ایشان نشستم‏‎ ‎‏قاری خواند: بسم الله الرحمن الرحیم، بر دل من چیزی گذشت. فریادی کردم. پیران، قاری را‏‎ ‎‏گفتند خاموش کن. پس مرا گفتند – ای جوان! ترا چه بود که فریادی کردی و هنوز قاری یک‏‎ ‎‏آیت نا خوانده. من گفتم: «‏‏باسمه قامت السمواتِ و الارضون و باسمه قامت الاشیاء و کفی به بسم‏‎ ‎‏الله سماع‏‏» پیران همه برخاستند و مرا در میان خود نشاندند و گرامی داشتند.»‏

‏‏بخشی از فرمایشات امام در همان تفسیر، اشارتی دارد به بیتی از مثنوی شریف:‏

‏
‏‎

‎

‏چونکه بی رنگی اسیر رنگ شد‏  ‏موسئی با موسئی در جنگ شد‏

‏‏و توضیح کافی و دافی امام، سخن را به تعبیرات تأمل برانگیز، در دعا های ائمه – علیهم‏‎ ‎‏السلام – سوق می دهد. با دقت در کلام ائمه ی طاهرین به وضوح آشکار می شو که تعابیر‏‎ ‎‏خالص عرفانی از ادعیه ی مبارکه ی ائمه نشأت می گیرد و در ذهن روشن اندیشان جلوه های‏‎ ‎‏گوناگون بر می انگیزد.‏

‏‏امام می فرماید:‏

‏‏«شما ملاحظه کنید، تعبیراتی در ادعیه ائمه – علیهم السلام – واقع شده. ببینیم که این‏‎ ‎‏تعبیرات ... با این تعبیراتی که در لسان اینها [مقصود اهل عرفان است] واقع شده، که این‏‎ ‎‏تعبیرات مبدأ این شده است که بعضی چون توجه به مقصد نداشته اند، تا حدتکفیر رفته اند.‏‎ ‎‏ببینیم اینها، غیر از این است که در لسان ائمه وارد شده است؟ که این باب، باز، باب رتبه ی‏‎ ‎‏سیر خود انسان است.‏

‏‏در مناجات شعبانیه که بر حسب زوایات، مناجات همه ی ائمه بوده و همه آن را‏‎ ‎‏می خواندند و من در روایات، دعایی ندیده ام که مال همه ی ائمه باشد. [مقصود جز این‏‎ ‎‏دعاست]‏

‏‏ِالهی، هَبْ لی کمال الْإنْقِطٰاعِ إلَیکَ و اَنِره اَبْصٰار قُلوبَنا بضیٰاء نَظَرٰا إلَیکَ حتیّٰ تَخْرِقَ أبْصارُ‏‎ ‎‏القُلوبِ حُجَبِ النورِ فَتَصِلَ إلی مَعْدِنِ الْعَظَمتهِ و تَصیرُ اَرواحُنٰا مُعَلَقَةٌ بِعِزّ قُدسِکَ‏

‏‏معنی ساده ی دعا این است: معبودا به من ببخش کمال انقطاع بتو و نورانی کن دیده ی دل‏‎ ‎‏ما را به تابش نظر خود بدان، تا بر درد دیده های دل پرده های نور را و برسد به سرچشمه ی‏‎ ‎‏عظمت و بگردد ارواح، ما آویزان به عز قدست.‏

‏‏و ادامه ی دعا... ‏‏إالهی وَاجْعَلنی مِمَّنْ نٰادَیتَهُ فَاَجابَکَ وَ لٰا حَظَتُهُ فَصَعِقَ لِجَلالِکَ فَناجَیُتَهُ سِراً و‏‎ ‎‏عَمِلَ لَکَ جهراً‏

‏‏یعنی: معبودا، بگردان مرا از آنان که آوازش دهی و پاسخت گوید و باور توجه کنی و از‏‎ ‎‏جلال تو نعره زند، او را نهانی راز گویی و او آشکارا برای تو کار کند.‏

‏‏امام می فرماید:‏

‏‏این چیست؟ حرفهایی که آقایان می خواهند بفرمایند و آنچه در کلمات آنهای دیگر هم‏‎ ‎‏واقع شده، خوب؟ چه می گویند؛ ائمه همه شان این را می خواندند. مقصودشان چه بوده‏‎ ‎‏است؟‏

‏
‏‎

‎‏

«‏‏کَمالَ الْإنْقطاعِ إلَیْکَ، یعنی چه؟ هَبْ لی کَمالَ الْإنْقطاعِ إلیکَ‏‏ یعنی چه امام، ‏‏کمالَ الاءنْقِطاعَ‏‏ را‏‎ ‎‏از خدا می خواهد، با اینکه باید به سیر خودش واقع شود، سیر خودش را از خدا می خواهد‏‎ ‎‏اینها چیست؟ ‏‏هَبْ لی کَمالَ الانْقِطاعِ الیکَ و اَنْرِ إِبْصٰارَ قُلوبِنٰا‏‏. این ابصار قلوب چه هستند؟ بَصر‏‎ ‎‏قلب چیست؟ که به بصر می خواهد به حق تعالی نگاه کند؟ ‏‏أَنْرِ أَبصٰارَ قلوبنا بِضیاَء نَظَرها‏‎ ‎‏إلیک‏‏، این قلب چیست؟ آن بَصِر قلب چیست که با نور آن بصر قلبی، به حق تعالی نظر کند ‏

‏‏حتیّٰ تَخرِقَ أَبصار القُلوبِ حُجُبَ النور‏‏ / همه اینها را به من بده – وقتی حُجبُ نور – را قطع‏‎ ‎‏کرد ‏‏نَصِلَ الی مَعدِنِ الْعَظَمةِ و تصیرُ اَروٰاحُنٰا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قدْسِکَ‏‏، یعنی چه، یعنی آویزان شوم به عز‏‎ ‎‏قدس تو، بعد می گوید ‏‏صَعِقَ لِجَلالِ‏‏ [این] چیست؟ همین است که قرآن هم در مورد حضرت‏‎ ‎‏موسی می گوید: این غیر از آن فناست که آنها می گویند؟‏

‏‏بدینگونه حضرت امام(س) خود، دیباچه ای به سیر تطور اصطلاحات عرفانی با التفات به‏‎ ‎‏سخنان عالیه ی ائمه – علیهم السلام – گشودند و با دوربینی و آینده نگری ویژه و شاید آسان‏‎ ‎‏بگوییم با سیر در زمان مجالی مغتنم برای عرضه ی سروده های عرفانی خویش – که سرشار‏‎ ‎‏ار اصطلاحات اهل عرفان است – برای آینده ی اهل ادب و عرفان فراهم کردند.‏

‏‏آنچه در مقدمه ی دیوان امام در مقایسه ابیاتی از دیوان با سروده های شاعران اهل‏‎ ‎‏طریقت آمده است، و آنچه در مؤخره ی کتاب، در شرح پاره ای از اصطلاحات عرفانی‏‎ ‎‏گنجانده شده، زمینه ی تکمله ای بر آن مقدمه و مؤخره را فراهم ساخت.‏

‏‏اینک به یاری خداوند، به بررسی اصطلاحاتی می پردازیم که جای آنها، در مؤخره ی‏‎ ‎‏کتاب (دیوان امام) خالی است.‏

‏‏بخش دوم‏

‏‏سیری در تطور اصطلاحات عرفانی در ادب فارسی‏

‏‏بهار:‏

‏‏فرح و سرور سالک را گویند در عین غلبه ی احکام شوق و بهار اعتدال مزاج سالک است که‏‎ ‎‏دل از اختلاط فاسده و افکار کاسده – پاکیزه کرده باشد.‏ ‏ (رساله ی مرآت عشاق)  ‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏بهار شد در میخانه باز باید کرد ‏ ‏ ‏‎                        ‎‏به سوی قبله ی عاشق نماز باید کرد‏

‏‏ص 80‏

‏
‏‎

‎‏

و در همین معنی:‏

‏‏حدیث عشق تو باد بهار باز آورد‏  ‏صبا ز طرف چمن، بوی دلنواز آورد ‏

‏‏ص 84‏

‏‏بوستان:‏

‏‏مقام دلگشای عارف را گویند.‏     ‏ (رساله ی مرآت عشاق)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏کنون که دست بدامان بوستان نرسید‏

‏‏نظر به سرو قدی سرافراز باید کرد‏

‏‏ص 80‏

‏‏بنفشه:‏

‏‏نکته ای را گویند که ادراک بشری به آن راه نبرد و عقده ی آن به نظر و فکر و انحلال‏‎ ‎‏نپذیرد.‏         ‏(رساله ی مرآت)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏بنفشه از غم دوری یار، نالان بود                      فرشته آیه ی هجران جان گداز آورد‏

‏‏ص 84‏

‏‏پای کوفتن:‏

‏‏تو اجد سالک را گویند که از وجد، حالی در او حادث شده باشد.‏

‏‏(رساله ی مرآت...، ص 181)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏بر در میکده ام، دست فشان خواهی دید‏

‏‏پای کوبان چو قلندر منشان خواهی دید‏

‏‏ص 117‏

‏‏و در همین معنی ...‏

‏
‏‎

‎

‏باید از آفاق وانفس گذری تا جان شوی‏

‏‏وانگه از جان بگذری تا در خور جانان شوی‏

‏‏در هوای چشم مستش در صف مستان شهر‏

‏‏پای کوبی، دست افشانی و هم پیمان شوی‏

‏‏ص 185‏

‏‏و همچنین:‏

‏‏دست افشان بر سر کوی نگار آمده ام‏

‏‏پای کوبان ز پا نغمه ی تار آمده ام‏

‏‏ص 137‏

‏‏جلال:‏

‏‏ظاهر کردن حشمت و استغنای معشوق است.‏   ‏(رساله ی مرآت ...)‏

‏‏جمال: ‏

‏‏ظاهر شدن کمال حسن معشوق است، از روی انصاف.‏  ‏(رساله ی مآت)‏

‏‏شاهد برای جلال و جمال از دیوان حضرت امام(س)‏

‏‏اَنموذجِ جمالی و اسطوره ی جلال‏ ‎                    ‎‏دریای بیکرانی و عالم همه سراب‏

‏‏ص 47‏

‏‏و در همین معنی:‏

‏‏بگشای نقاب از رخ و بنمای جمالت‏

‏‏تا فاش شود آنچه همه در پی آنند‏

‏‏ص 102‏

‏‏جام:‏

‏‏مجلای تجلیات الهی و مظاهر انوار نامتناهی را گویند.‏  ‏(رساله ی مرآت)‏

‏‏شرابی خور ز جام و جم باقی‏ ‎                  ‎‏سقاهم ربهم او راست ساقی‏

‏‏ص 186‏

‏
‏‎

‎

‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏ما زاده ی عشقیم و پسر خوانده ی جامیم‏

‏‏در مستی و جانبازی دلدار تمامیم‏

‏‏ص 167‏

‏‏و در همین معنی:‏

‏‏لبیک از چه گویید ای رهروان غافل‏

‏‏لبیک او به خلوت از جام می شنیدیم‏

‏‏ص 164‏

‏‏چشم بیمار:‏

‏‏ستر احوال مقامات سالکان عارف را گویند. و گاهی جهت مجاورت طبع عنصری ظاهر‏‎ ‎‏شود و چون کم واقع می شود – به حسب اوقات – متفاوت است این حال مناسب مجذوب‏‎ ‎‏سالک باشد در اوان توجه به مبادی علیه.‏ ‏(رساله ی مرآت)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏من، به خال لبت ای دوست، گرفتار شدم‏

‏‏چشم بیمار تو را دیدم و بیمار شدم‏

‏‏ص 142‏

‏‏و در همین معنی:‏

‏‏چشم بیمار تو ای می زده بیمارم کرد‏

‏‏حلقه ی گیسویت ای یار، گرفتارم کرد‏

‏‏ص 82‏

‏‏خراباتی:‏

‏‏فانی مطلق را گویند که وجود اضافی او در وجود مطلق و ذات حق فنا یافته باشد.‏

‏‏(رساله ی مرآت)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏جامه ی زهد و ریا کندم و در بر کردم‏‎                     ‎‏خرقه ی پیر خراباتی و هشیار شدم‏

‏
‏‎

‎‏

ص 142‏

‏‏و در همین معنی:‏

‏‏ملحد و عارف و درویش و خراباتی و مست‏

‏‏همه در امر تو هستند و تو فرمانفرما‏

‏‏ص 43‏

‏‏خرابات:‏

‏‏مطلق وجود و ذات بَحْت را گویند.‏     ‏(رساله ی مرآت)‏

‏‏نشانی داده اند اندر خرابات‏ ‎                                    ‎‏که التوحید اسقاط الاضافات‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏علم و عرفان به خرابات ندارد راهی‏ ‏که بمنزلگه عشاق، ره باطل نیست‏

‏‏ص 67‏

‏‏و در همین معنی:‏

‏‏مژده ی وصل به رندان خرابات رسید ‏

‏‏ناگهان غلغله و رقص و طرب برپا شد‏

‏‏ ص 88‏

‏‏خم زلف:‏

‏‏اسرار الهی و لطایف غیبی را گویند.‏     ‏(رساله ی مرآت)‏

‏‏شاهد از دیوان امام(س)‏

‏‏تاری ز زلف خَمْ خَمِ خود در رهم بنه‏

‏‏فارغ ز علم و مسجد و درس و نماز کن‏

‏‏ص 171‏

‏‏دَیْرْ:‏

‏‏عالم ناسوت و هیکل انسانی را گویند.‏  ‏(رساله ی مرآت ...، ص 198)‏

‏
‏‎

‎

‏اندرین دیر کهنه ی دنیا‏ ‏می پرستی چو من نشد پیدا‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏راز دل را نتوانم به کسی بگشایم‏

‏‏که در این دیر مغان، راز نگهداری نیست‏

‏‏ص 73‏

‏‏و در همین معنی:‏

‏‏حلقه ی صوفی و دیر راهبم هرگز مجوی‏

‏‏مرغ بال و پر زده – با زاغ، هم پرواز نیست‏

‏‏ص 65‏

‏‏همچنین:‏

‏‏در دیر و کلیسا و کنیس و مسجد‏ ‎                          ‎‏از ساقی گلعذار، دیار نبود‏

‏‏ص 106‏

‏‏و در همین معنی: ‏

‏‏تو که دلبسته ی تسبیحی و وابسته ی دیر‏

‏‏ساغر باده از آن میکده امید مدار‏

‏‏ص 124‏

‏‏دلبر:‏

‏‏صفت گیرایی را گویند به سبب ظهور حکم محبت و حضور معنی مودت در دل محب.‏        ‏(رساله ی مرآت، ص 196)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏تا اسیر رنگ و بویی، بوی دلبر نشنوی‏

‏‏هر که این اغلال در جانش بود آماده نیست‏

‏‏ص 70‏

‏‏رهرو:‏

‏‏سالکی را گویند که در بادیه سیر الی الله هنوز طریقه ی سفر او به منزل مطلوب نرسیده‏

‏
‏‎

‎

‏باشد.‏        ‏(رساله مرآت، ص 199)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏رهرو عشقم و از خرقه و مسند بیزار‏

‏‏به دو عالم ندهم روی دلارای تو را‏

‏‏ص 42‏

‏‏کرشمه: ‏

‏‏التفات حق را گویند به سالک بر وجهی که موجب جذب دل سالک باشد به جانب حق.‏         ‏(رساله ی مرآت، ص 244)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏ساغر بیاور باده بریز و کرشمه کن ‏

‏‏کاین غمزه، روح پرور جان و روان ماست‏

‏‏ص 55‏

‏‏ذکر:‏

‏‏حضور مذکور حقیقی را گویند نزد ذاکر – و این ذکر را نزد محققان، مراتب است.‏

‏‏اول حضور مذکور است در ظاهر لسان و ارکان. این ذکر را جَهْر گویند.‏

‏‏(رساله ی مرآت، ص 198)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏نیست جز ذکر گل روی تو در محفل ما‏

‏‏نیست جز وصل تو چیز دیگری حاصل من‏

‏‏ص 174‏

‏‏دوم مرتبه ذکر، حضور مذکور است، در حالیکه ذاکر وجود خود را از صحیفه ی اعتبار به‏‎ ‎‏نسیان سپرده باشد و این مرتبه ی ذکرِ خفی است.‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏این پافشان و علم فروشان و صوفیان ‏ ‎                     ‎‏می شنوند آنچه که ورد زبان ماست‏

‏‏ص 55‏

‏
‏‎

‎

‏عالم اندر ذکر تو، در شور و غوغا هست و نیست‏

‏‏باده از دست تو اندر جام صهبا هست و نیست‏

‏‏ص 69‏

‏‏و سوم، حضور مذکور و غیبت ذاکر باشد.‏   ‏(رساله ی مرآت، ص 198)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏حلقه ی ذکر میارای که ذاکر یار است‏

‏‏آنکه ذاکر بشناسد به عیان درویش است‏

‏‏ص 54‏

‏‏و در این معنی – رباعی زیر از صفحه ی 211 دیوان امام‏

‏‏ذرات جهان – ثنای حق می گویند‏ ‎              ‎‏تسبیح کنان – لقای او می جویند‏

‏‏رسوایی:‏

‏‏ربودگی دل را گویند نزد ظهور تجلی، بر وجهی که عارف از ضبط احوال ظاهری خود، ز اهل‏‎ ‎‏ماند.‏    ‏1‏    ‏(رساله ی مرآت، ص 200)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏سر عشق از نظر پرده دران پوشیده است‏

‏‏ما ز رسوایی این پرده دران بی خبریم‏

‏‏ص 165‏

‏‏همچنین:‏

‏‏کاش از حلقه ی زلفت گرهی وا میشد ‏

‏‏تا چو من، زاهدِ دل گمشده رسوا می شد‏

‏‏ص 313‏

‏‏رندی:‏

‏‏در باختن طاعات بدنی و در گذشتن از عبادات نفسانی را گویند، در خرابات دل جهت طلب‏‎ ‎‏شراب شهود.‏     ‏(رساله ی مرآت عشاق، ص 201)‏

‏‏ز شیخی و مریدی گشته بیزار‏  ‎                   ‎‏گرفته دامن رندان خمار‏

‏
‏‎

‎

‏با این تعبیر، رند آن کس است که یار در دل می جوید و تصویر روی محبوب در آینه ی دل‏‎ ‎‏دارد و عبادات نفسانی را در ترازوی مقدار برای خویش به هیچ، می شمارد.‏

‏‏امام واژه ی رندان را مکرر چند بار در سروده های خویش به کار برده اند، و از آن جمله:‏

‏‏از آن می ده که در خلوتگه رندان بی حرمت‏

‏‏بهم کوبد سجودم را، بهم ریزد قیامم را‏

‏‏ص 40‏

‏‏رسد آنروز که در محفل رندان، سرمست‏

‏‏رازدار همه اسرار گلویش باشم‏

‏‏ص 153‏

‏‏سوداگران مرگیم یاران شاخ و برگیم‏ ‏ ‏‎                            ‎‏رندان پابرهنه، بر حال ما بصیرند‏

‏‏ص 99‏

‏‏در میکده، رندان همه در یاد تو هستند‏

‏‏با ذکر تو در میکده ها پرسه زنانند‏

‏‏ص 102‏

‏‏ساغر:‏

‏‏عشقی را گویند که به حد محبت ذاتیه رسیده باشد و مستی عاشق به جایی انجامیده که تعین‏‎ ‎‏عاشقی، ظاهراً نمانده باشد و در عین معشوقی ظهور کرده باز معشوق، به کسوت عاشقی‏‎ ‎‏ظاهر شود و هم خود، ساقی گردد.‏    ‏(رساله ی مرآت عشاق، ص 204)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏ساقی از لب تشنگان بازمانده یاد کن‏

‏‏ساغرت لبریز گردد، مستیت افزون شود‏

‏‏ص 113‏

‏‏همچنین:‏

‏‏ساغر بیار و باده بریز و کرشمه کن‏

‏‏کاین غمزه روح پرور جان و روان ماست‏

‏‏ص 55‏

‏
‏‎

‎

‏و در این معنی: ‏

‏‏ساغری از خم میخانه مرا باز دهید‏

‏‏که تواند که در این میکده بانی باشد؟‏

‏‏ص 87‏

‏‏همچنین: ‏

‏‏باده از ساغر آن دلزده خواهم نوشید‏

‏‏فارغم از همه ملک دو جهان، خواهی دید ‏

‏‏ص 117‏

‏‏و در این باب ...‏

‏‏در میخانه به رویم بگشودست حریف‏

‏‏ ساغری از کف خود باز ده ای لاله عذار‏

‏‏خم می زنده اگر ساغری از دست برفت‏

‏‏سَرِ خُم باز کن و عقده ز جانم بردار‏

‏‏ص 123‏

‏‏سرّ:‏

‏‏امر غیبی را گویند که در نظر عقل، غایب بود.‏  ‏(رساله ی مرآت، ص 206)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏عشق نگار سر سُویدایی جان ماست ‏

‏‏ما خاکسار کوی تو تا در توان ماست ‏

‏‏ص 55‏

‏‏ساقی:‏

‏‏مبدأ فیاض را گویند که همه ی ذرات را از ماده ی هستی اضافی سرخوش کرده‏‎ ‎‏است.‏         ‏(رساله ی مرآت، ص 205) ‏

‏‏شاهد از دیوان امام ‏

‏
‏‎

‎

‏بردار این ارقام را بگذار این اوهام را ‏

‏‏بستان ز ساقی جام را جامی که در آن، لاله بود‏

‏‏ص 103‏

‏‏و در این معنی:‏

‏‏ساقی بریز باده ی گلگون به جام من‏ ‏ این خم پر ز می سبب آبروی ماست‏

‏‏ص 56‏

‏‏همچنین:‏

‏‏ساقی از ساغر لبریز ز می، دم بر بند‏

‏‏که در این میکده ی می زده، هشیاری نیست‏

‏‏ص 73‏

‏‏و در این باب:‏

‏‏هر جا روند جز سر کوی نگار نیست‏

‏‏هر جا نهند بار، همانجا بود نگار‏

‏‏ساغر نمی ستانند از غیر دست دوست‏

‏‏ساقی نمی شناسند از غیر آن دیار‏

‏‏ص 120‏

‏‏سبو:‏

‏‏عشقی را گویند که چون به مرتبه ی قوت رسد ـ تعین عاشقی را در هم شکند.‏

‏‏(رساله ی مرآت، ص 205)‏

‏‏شاهد از دیوان امام ‏

‏‏گر از سبوی عشق دهد یار جرعه ای‏

‏‏مستانه جان ز خرقه ی هستی بر آورم‏

‏‏ص 151‏

‏‏و در این معنی:‏

‏‏آید آنروز که خاک سر کویش باشم‏

‏‏ترک جان کرده و آشفته ی رویش باشم‏

‏
‏‎

‎‏

سر نهم بر قدمش بوسه زنان تا دَمِ مرگ‏

‏‏مست تا صبح قیامت ز سبویش باشم‏

‏‏ص 153‏

‏‏همچنین:‏

‏‏راز دل غمدیده ی خود را به که گویم؟‏

‏‏من تشنه ی جام می آن کهنه سبویم ‏

‏‏ص 168‏

‏‏سجاده:‏

‏‏مقام توجه نفس و دل را گویند که در طور نفسی و قلبی از اعمال صالحه و اخلاق مرضیه، مقرر و معین گشته باشد.‏    ‏(رساله ی مرآت، ص 205)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏تو و سجاده ی خویش و من و پیمانه ی خویش‏

‏‏با من باده زده هر چه به دل داری کن!‏

‏‏ص 173‏

‏‏این خرقه ی ملوث و سجاده ی ریا‏ ‎                               ‎‏آیا شود که بر در میخانه بر درم‏

‏‏ص 151‏

‏‏رهرو عشقی اگر، خرقه و سجاده فکن‏

‏‏که بجز عشق ترا رهرو این منزل نیست‏

‏‏ص 173‏

‏‏شب:‏

‏‏عالم امکان و مراتب اکوان را گویند.‏    ‏   (رساله ی مرآت، ص 208)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏شب هجران تو آخر نشود، رخ ننمایی‏

‏‏در همه دهر، تو در نازی و ما گرد نیازیم‏

‏‏ص 166‏

‏
‏‎

‎

‏ندانم از شب وصل است یا ز صبح فراق‏

‏‏که همچو مرغ سحرگاه من غزلخوانم‏

‏‏ص 156‏

‏‏بردار حجاب از رخ ای دلبر حسن‏  ‏در ظلمت شب راهنمایی خواهم‏

‏‏ص 161‏

‏‏صبح:‏

‏‏ظهور تباشیر جمال حقیقی را گویند، از افق عالم غیب که ظلمت تعینات را از صفحه ی دل عاشق بزداید.‏     ‏(رساله ی مرآت، ص 211)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏یاد روی تو غم هر دو جهان از دل برد‏

‏‏صبح امید، همه ظلمت شب، باطل کرد‏

‏‏ص 81‏

‏‏همچنین:‏

‏‏خوابم ربود، آن بت دلدار، تا به صبح‏

‏‏چون مرغ حق ز عشق، ندا تا سحر زدم‏

‏‏ص 141‏

‏‏و در این باب:‏

‏‏بگیر دامن خورشید را دمی ای صبح ‏

‏‏که مه نهاده سر خویش را بدامانم‏

‏‏ص 156‏

‏‏طاق ابرو:‏

‏‏اهمال و امهال کردن سالک بود در رفع سقوط او از درجات عالم قدسی و مقامات انس به‏‎ ‎‏سبب   تقصیراتی که حجاب او شده باشد.‏  ‏(رساله ی مرآت، ص 1)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏
‏‎

‎‏

طاق ابروی تو محراب دل و جان من است‏

‏‏من کجا و تو کجا؛ زاهد و محراب کجا!‏

‏‏ص 43‏

‏‏در حجابیم و حجابیم و حجابیم و حجاب‏

‏‏این حجاب است که خود راز معمای من است‏

‏‏ص 59‏

‏‏عشرت:‏

‏‏لذت انس را گویند که عارف را با محبوب خود باشد.‏ ‏   (رساله ی مرآت، ص 215)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏بازگو اهریمنان را فصل عشرت بار تست‏

‏‏زندگی بر کامتان، زهر هلاهل آمده‏

‏‏ص 178‏

‏‏غالیه:‏

‏‏نسیم عنایت الهی را گویند که از شمول رأفت به مشام مشتاقان لقاء رسد.‏

‏         ‏(رساله ی مرآت، ص 217)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏ای نسیم سحری از سر کویش آیی؟‏

‏‏که چنین روح فزایی و چنین غالیه بار؟‏

‏‏ص 123‏

‏‏و در این معنی:‏

‏‏ای نسیم سحری گر سر کویش گذری‏

‏‏عطر برگیر که او غالیه سازست هنوز‏

‏‏ص 126‏

‏
‏‎

‎‏

مطرب:‏

‏‏مذکران آگاه کننده را گویند.‏     ‏(رساله ی مرآت، ص 228)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏بلبل باغ جنان را نبود راه به دوست‏

‏‏نازم آن مطرب مجلس که بود قبله نما‏

‏‏مطلوب:‏

‏‏وجه حق را گویند در هر مرتبه و هر طور که باشد.‏ ‏(رساله ی مرآت، ص 288)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏مطلوب همه جهان، نهانست هنوز‏ ‎                       ‎‏دیدن، همه عمر، در گمانی بگذشت‏

‏‏ص 201‏

‏‏محبت:‏

‏‏کمال توجه را گویند که موجب سقوط قیود وجود باشد. ‏ ‏(رساله ی مرآت، ص 227)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏طوطی باغ محبت نرود کلبه ی جغد‏ ‎                             ‎‏باز فردوس، کجا کَلبِ معلَّم باشد‏

‏‏ص 86‏

‏‏نغمه:‏

‏‏امتداد نفس رحمانی و استمرار فیض وجودی را گویند که جمیع ذرات کاینات از آن نغمه به‏‎ ‎‏رقص آمده اند.‏      ‏(رساله ی مرآت ... ص 233)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏دکه ی زهد ببندید در این فصل طرب‏

‏‏که بگوش دل ما نغمه ی تار آمد باز ‏

‏‏ص 125‏

‏‏و در این معنی:‏

‏
‏‎

‎

‏دست افشان به سر کوی نگار آمده ام ‏

‏‏پای کوبان ز پی نغمه ی تار آمده ام‏

‏‏ص 137‏

‏‏همچنین:‏

‏‏صوفی و خرقه ی خود، زاهد و سجاده ی خویش‏

‏‏من سوی دیر مغان، نغمه نواز آمده ام‏

‏‏ص 138‏

‏‏نیاز:‏

‏‏اظهار تذلل و افتقارست از جانب عاشق در مقابله ی استغنا و بی نیازی معشوق. (رساله ی‏‎ ‎‏مرآت، ص 234)‏

‏‏شاهد از دیوان امام‏

‏‏بی نیازی است در این معنی و بیهوشی عشق‏

‏‏در هستی زدن از روی نیاز است هنوز‏

‏‏ص 126‏

‏‏و هم، در این معنی:‏

‏‏بر در میکده از روی نیاز آمده ام‏

‏‏پیش اصحاب طریقت، به نماز آمده ام‏

‏‏تا کند پرتو رویت بدو عالم غوغا‏

‏‏بَرِ هر ذره، به صد راز و نیاز آمده ام‏

‏‏ص 138‏

‏‏ ‏

‏‏*   *   *‏

‏
‏‎

‎‏

منابع و مآخذ‏

‏‏1 - دیوان حکیم ابوالمجد مجدودبن آدم سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام مدرس رضوی، چاپ‏‎ ‎‏انتشارات سنایی، ص 135‏

‏‏2 - دیوان حافظ، به تصحیح سید ابوالقاسم انجری شیرازی، چ اول، سال 1345‏

‏‏3 - تفسیر سوره ی حمد، از آیت الله خمینی (تفسیر امام)، از انتشارات حزب جمهوری اسلامی،‏‎ ‎‏قسمت دوم‏

‏‏4 - حافظ، انجوی شیرازی‏

‏‏5 - تصوف در اسلام، از جلال الدین همایی، مؤسسه بنیاد نشر هما، تاریخ انتشار خرداد 1362‏

‏‏6 - همان‏

‏‏7 - از قسمت سوم تفسیر امام از سوره ی حمد، ص 10‏

‏‏8 - نفحات الانس من حضرات القدس ـ تألیف مولانا، عبدالرحمن بن احمد جامی به تصحیح‏‎ ‎‏مهدی توحیدی پور، از انتشارات کتابفروشی محمودی، ص 104‏

‏‏9 - تفسیر امام، قسمت چهارم و پنجم، از انتشارات حزب جمهوری اسلامی، ص 25‏

‏‏10 - مفاتیح الجنان، مرحوم شیخ عباس قمی‏

‏‏11 - دیوان امام، مجموعه اشعار امام خمینی(س)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)‏

‏‏12 - تصوف و ادبیات تصوف، تألیف ادوارد ویچ برتس (آ.برتس)، ترجمه ی سیروس ایزدی،‏‎ ‎‏مؤسسه انتشارات امیر کبیر، تهران، 1356‏

‎

‏‎

‎