دیدگاه های تربیتی حضرت امام از بعد روانشناسی

‏‏ ‏

‏‏ ‏

‏‏ ‏‏‏‏دیدگاههای تربیتی حضرت امام از بعد روانشناسی‏

 دکتر شکوه نوابی نژاد‏

‏‏ ‏‏جایگاه و نقش زن، بویژه نقش تربیتی او در نظام هستی ـ که بخشی از نظام منسجم‏‎ ‎‏و به هم پیوستۀ الهی است ـ از دیدگاه حضرت امام در ابعاد گوناگون فرهنگی،‏‎ ‎‏اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و مهمتر از همه تربیتی، مشخص و معین شده و تعریف‏‎ ‎‏عملیاتی نقش وی به تبعیت از اُسوه و الگوی بارز و بی همتای زنان جهان، حضرت‏‎ ‎‏فاطمه ـ سلام الله  علیها ـ تبیین شده است. خداوند متعال، جلوه ای از جمال خود را در‏‎ ‎‏وجود زن به تجلّی درآورد، و او به عنوان آیت حق و نشانۀ قدرت و حکمت پروردگار،‏‎ ‎‏در جهان تشخّص یافت. این همه بدان جهت است که برای او در فرآیند تعلیم و تربیت‏‎ ‎‏نسل، جایگاهی خاص قائل گردید. مبنا و اصل تربیت از دیدگاه متخصصان و‏‎ ‎‏کارشناسان، عاطفه و مهر و محبت است و زن مظهر مهر و عاطفه ای است که خمیر مایۀ‏‎ ‎‏اصلی رشد و تریبت سالم نسل است. براین اساس زن قادر است فرزندان خود را در‏‎ ‎‏تعدیل عواطف سرشار یاری کند و زمینه هایی فراهم کند که آنان آنچه را که شایستۀ‏‎ ‎‏رشد و کمالاتشان است، پرورش دهند.‏

‏‏‎

در طول تاریخ اسلام، صفحاتی درخشان از ارشاد و هدایت رهبران الهی بوده و‏‎ ‎‏عملا" رشد فکری و معنوی مسلمانان بیش از هر چیز مرهون هدایت و صلاحدید‏‎ ‎‏بزرگواران دین و رهبران فرزانه و دلسوز جوامع اسلامی بوده است. با عنایت به‏‎ ‎‏مظلومیت زن در زمان جاهلیت عرب، و جامعۀ غرب که کرامت و شخصیت واقعی او را‏‎ ‎‏در مسلخ فلسفۀ مادی خود قربانی کرده است، فروغ اندیشه و شکوه و عظمت عمل‏‎ ‎‏حضرت امام(ره) در احیای هویت زن مسلمان قرن حاضر، همچون الگویی، شناخته‏‎ ‎‏می شود. امام با الهام از کوثر زلال معارف اسلام و تعمیق و تأمل مجتهدانه در میراث‏‎ ‎‏گرانقدر سنت نبوی و تعالیم معصومان ـ علیهم السلام ـ از موضع مرجع تقلیدی روشن‏‎ ‎‏ضمیر و مبارز به درک درستی از جایگاه، نقش و مسئولیت اصلی زن دست یافت و‏‎ ‎‏هم اکنون شاهد تجلی و بروز آن در احیای هویت زن مسلمان هستیم. آنگونه که علی‏‎ ‎‏رغم عقب ماندگیهای ناشی از سیاستها و برداشتهای نادرست و متحجرانه که مانع‏‎ ‎‏رشد و شکوفایی استعداد و قابلیت زن شده بود، با شتابی چشمگیر به جبران گذشته‏‎ ‎‏پرداخته و در مسیری هدفمند، منتهی به اخذ و کسب شأن و جایگاه مناسب زن،‏‎ ‎‏گامهایی بسیار مؤثر برداشته شد. حضرت امام (ره) زن را نه مظهر فریب و بازیچگی،‏‎ ‎‏که مبدأ همۀ خیرات و سعادتها می دانست و می خواست از وجود زن در ارتقا و تعالی‏‎ ‎‏جامعه استفاده کند. او را موجودی با کرامت و عظمت می دید که شقاوت و سعادت‏‎ ‎‏جامعه به دست اوست. بر این اساس، یک جامعۀ خوشبخت، جامعه ای است که زنانش، خود‏‎ ‎‏تربیت شده باشند و در جهت تربیت و هدایت نمونه باشند. در جامعه بخش قابل توجهی از‏‎ ‎‏شخصیت و منش انسان در نقش مادری زن تجلی می کند. به دلیل نقش تربیتی و مادری، زن نه‏‎ ‎‏تنها در حاشیه و کنارۀ اجتماع نیست، بلکه محور و مرکز خانواده و به تبع آن محور‏

‏‎

‏جامعه است. اندیشه و باور محوریت زن در جامعه را در یکی از زیباترین و نغزترین‏‎ ‎‏سخنان امام دربارۀ عظمت نقش تربیتی زن می شنویم: «از دامن زن، مرد به معراج‏‎ ‎‏می رود»‏‎[1]‎‏ یعنی در رسالت تربیتی، زن زمینه ساز عروج و صعود انسان است و دامانش‏‎ ‎‏معراج گاه مردان؛ پس تحول جامعه با زن آغاز می شود. اینک نکات و اصولی که از‏‎ ‎‏اندیشه های حضرت امام دربارۀ نقش تربیتی زن، استخراج نموده ام به این شرح تقدیم‏‎ ‎‏می کنم:‏

‏‏     ‏‏اول:‏‏ ترسیم خانوادۀ سالم از دیدگاه امام. خانواده در اصل، هویتی اصیل و پناهگاه‏‎ ‎‏و مأمنی برای رشد، بالندگی و صعود به قله های معنویت است. این فرآیند از دیدگاه‏‎ ‎‏حضرت امام از قبل از تولد آغاز می شود و فرد در خانواده به عنوان نخستین بستر‏‎ ‎‏تربیت، رشد و تکامل می یابد و پس از کسب معرفت و دانش به اجتماع وارد می شود.‏‎ ‎‏خانواده جایی است که خصوصی ترین و عاطفی ترین جلوه های زندگی در آن حضور‏‎ ‎‏می یابد. خانواده مأمن اولیۀ انسانهاست و طبیعتاً به سوی قواعد اخلاقی‏‎ ‎‏گشوده تراست تا قوانین حقوقی. وضعیت خانواده با احکام و رفتار آمرانه از جانب‏‎ ‎‏مرد سازگار نیست. باید بدانیم اگر به جای سنتهای حسنه و ایجاد روابط انسانی‏‎ ‎‏مطلوب، تنها از ابزار حقوقی و قانونی استفاده کنیم، بنای خانواده را از درون نساخته ایم. زن و‏‎ ‎‏مردی که انس و الفت متقابل را پایۀ زندگی خویش قرار نمی دهند و در چهارچوب خشک‏‎ ‎‏قوانین و حقوق، همچون دو مدعی متخاصم در برابر یکدیگر قرار می گیرند، و وقتی که توجه به‏‎ ‎‏منافع فردی جای مصالح خانوادگی و اجتماعی را می گیرد، مطمئنا چنین خانواده ای نیازمند‏

‏‎

‏آشنایی و روشنگری نسبت به حقوق و قوانین و آگاهی از وظایف خود است. شرط‏‎ ‎‏سلامت زندگی مشترک زن و مرد در ایجاد فضای امن تربیتی، اخلاقی و عاطفی است‏‎ ‎‏و این امر مستلزم رهایی زن و مرد از خودبینی و خودنگری می باشد. اساس یک پیوند‏‎ ‎‏سالم، بر دیگر خواهی، فداکاری و رعایت مصالح مشترک وتعهد نسبت به قداست‏‎ ‎‏خانواده است و این امر جز با مشارکت و حمایتهای عاطفی مرد از لحظۀ انعقاد نطفه تا‏‎ ‎‏آخرین مراحل تربیتی فرزندان امکانپذیر نخواهد بود. آمیختن مسائل حقوقی با‏‎ ‎‏موازین اخلاقی در خانواده از شاهکارهای روانشناسی تربیتی در اسلام است.‏

‏‏     ‏‏دوم: ‏‏انتخاب همسر. به جرأت می توان گفت: که هیچ نظام و مکتبی به اندازه‏‎ ‎‏اسلام، فرآیند انسان سازی را تعریف و تبیین ننموده است. این فرآیند که سالها پیش‏‎ ‎‏از ازدواج زن و مرد آغاز می شود، در گرو انتخاب صحیح همسر چه از جانب مرد و چه‏‎ ‎‏از جانب زن است. انتخاب صحیح همسر، زمینه های ارثی، ژنتیکی و تربیتی ـ‏‎ ‎‏خانوادگی مرد و زن، مرحله آغازین این فرآیند محسوب می شود؛ زیرا توفیق در‏‎ ‎‏تربیت نسل سالم و افراد صالح، بویژه زنان صالح است که موجب می شود پس از آن‏‎ ‎‏بتوانند در طول دوران بارداری، شیردهی و در مراحل بعد، ادب و تربیت و در نهایت‏‎ ‎‏رشد و بالندگی بندگان خوب خدا و نسل سالم، مسئولانه عمل کنند و با سرمایۀ ایمان،‏‎ ‎‏عمل، عفاف و عاطفۀ سرشاری که خداوند در طبیعت و وجود او به ودیعه نهاده است، به این‏‎ ‎‏مهم بپردازند. همۀ این مراحل از لحظۀ انعقاد نطفه تا زایمان و شیردهی در فرآیند‏‎ ‎‏تربیت انسان، دارای آداب و تکالیف روشنی است که خانواده بویژه زن را مجهز و توانمند‏‎ ‎‏برای انجام این تکلیف عظیم شرعی که همانا انسان سازی است، می سازد. این همه دقت و‏‎ ‎‏تأکید در انتخاب همسری نیکو از این روست که شکل گیری ‏‏تربیت فرزند در ابعاد جسمانی و‏

‏‎

روانی، مادی و معنوی در رابطۀ مستقیم با مسئولیت پدر و مادر است. تحقیقات نشان‏‎ ‎‏می دهد که فرزندان بیشتر از آنچه که ما به آنان مستقیماً آموزش می دهیم، می آموزند‏‎ ‎‏و الگو می گیرند. بنابراین، انتظار فرزند سالم، نیرومند، بااستعداد و فطرت گرا بدون‏‎ ‎‏رعایت موارد بهداشتی و آداب شرعی از هنگام انعقاد نطفه، بارداری، شیردهی و‏‎ ‎‏حتی نامگذاری امکانپذیر نخواهد بود. حضرت امام (ره) درنهضت عظیم تربیت‏‎ ‎‏انسان، برای زنان حقی بیش از مردان قائل است؛ زیرا زنان نه تنها مادران فردا که‏‎ ‎‏مردان بزرگ و شجاع را در دامان پرمهر و محبت خویش می پرورند و به تعبیر زیبا و‏‎ ‎‏خلاق این بزرگمرد تاریخ معاصر همان گونه که قرآن مجید انسان ساز است، زنان نیز‏‎ ‎‏انسان سازند،‏‎[2]‎‏ به همین جهت شریفترین و با عظمت ترین شغل را ایفای نقش درست‏‎ ‎‏تربیتی و مادری و تحویل نسلی سالم به جامعه فرموده اند. هرچند که این نقش، هیچ‏‎ ‎‏نوع مانعی برای دیگر فعالیتهای اجتماعی زن ایجاد نمی کند. از آنجا که وظیفۀ مادری‏‎ ‎‏و محوریت زن در خانواده و در کنار آن، فعالیتهای اجتماعی متناسب با توانمندیها و‏‎ ‎‏استعدادهای زن از بدیهیات کلام امام ـ رحمت الله  علیه ـ است، به نظر می رسد یک‏‎ ‎‏برنامه ریزی با دیدگاه و نگاه جنسیتی باید صورت پذیرد تا بار اضافی که در شرایط‏‎ ‎‏فعلی بر دوش زنان نهاده شده است، تعدیل یابد. این امر نیاز به یک کار فرهنگی گسترده دارد تا‏‎ ‎‏در آن، دیدگاه زنان نسبت به خود و دیدگاه مردان نسبت به زنان تغییر کند و زنان به خودباوری‏‎ ‎‏برسند و به فرمایش امام، توانمندیها و قابلیتهای پنهانی وجود خودشان را درک نمایند و مردان‏‎ ‎‏نیز به این واقعیتها وقوف یابند و آن را مورد تشویق قرار دهند. نقش مادری او نیز، باید‏

‏‎

‏تعریف شود. نقش مادری، نقش ابزاری صرف نیست، بلکه عمدتاً ماهیت تربیت و‏‎ ‎‏ایجاد تغییرات بنیادی در شخصیت کودک است و نقش ابزاری او در این راه وسیله‏‎ ‎‏است؛ اما همۀ هدفی که در تربیت نسل مطرح است، نیست. امروز ملت به مجرد آنکه‏‎ ‎‏کمبود ارزشهای انسانی و تربیتی و اخلاقی را احساس کند، باید بیش از هر زمان‏‎ ‎‏دیگری از اندیشه های تربیتی امام استفاده نماید تا جوانان ما در جهت روشهای منفی‏‎ ‎‏گرایش پیدا نکنند و زمینه های مبارزه با تهاجم فرهنگی از درون آنان آغاز شود. از‏‎ ‎‏سوی دیگر، روشهای تربیتی و عرفانی امام در قالب سیرۀ عملی آن بزرگوار بروز و‏‎ ‎‏ظهور یافته است. از این رو یک الگوی عملی و یکی از بهترین روشهای تربیتی می باید‏‎ ‎‏از طریق آثار ایشان، زندگی خصوصی و خانوادگی آن بزرگوار، مورد بررسی و تحلیل‏‎ ‎‏پژوهشگران و اساتید حوزه و دانشگاه قرار گیرد و این کار مستلزم یک فرآیند‏‎ ‎‏درازمدت است که آغاز آن می تواند پایان این کنگره باشد تا آنکه راههای عملی و‏‎ ‎‏تعاریف عملیاتی آن را برای نسل جوان در کتابهای درسی تبیین کند و در دروس‏‎ ‎‏معارف اسلامی و مراکز آموزشی، آن را در قالب و چهارچوب روانشناسی نوجوان و‏‎ ‎‏جوان تدریس نماید. علاوه بر آن، هر یک از اندیشه های تربیتی امام باید از طریق‏‎ ‎‏رسانه ها در قالب فیلم و سریالهای تلویزیونی جذاب برای ایجاد تحول فرهنگی به‏‎ ‎‏خانواده ها آموزش داده شود تا پدر و مادر در نحوۀ تربیت فرزندان خود، اعم از دختر یا پسر‏‎ ‎‏تجدیدنظر نمایند. برنامه ریزی فرهنگی در کمک به ایفای نقش زنان در ساخت و تربیت نسل و‏‎ ‎‏تحقق آرمانهای الهی از طریق ایجاد نگرش صحیح نسبت به خود و مردان نسبت به زنان و‏‎ ‎‏همچنین قابلیتهای پنهانی آنان و تشویق آنان در افزایش خودباوری، عزت نفس، ایجاد شرایط‏‎ ‎‏مطلوب در خانواده در قالب احترام و عزت متقابل در فضایی سرشار از امنیت و الفت می تواند‏

‏‎

‏افکار و باورهای نادرست و متحجرانه نسبت به زن را که متأسفانه در شرایط فعلی پس‏‎ ‎‏از گذشت بیست سال از انقلاب همچنان وجود دارد، بزداید و خانواده را آنگونه که‏‎ ‎‏قرآن کریم فرموده است «پناهگاه و مأمن سکون و آرامش برای اعضای خانواده‏‎ ‎‏بسازد» و تنها از این طریق است که می توان امید داشت اندیشه و راه امام با حرکتی‏‎ ‎‏پرشتابتر در خانواده ها به معنای واقعی و عملی آن آغاز و به جامعه تسری یابد و در‏‎ ‎‏نهایت به پیروزی اسلام منتهی گردد.‏

‏‏ ‏

‏‏ ‏

‏‏***‏

‏‏ ‏‏‎

• - جایگاه زن در اندیشۀ امام خمینی؛ ص 57 و 58.
• - همان؛ ص 58.