بخش دوم: علوم قرآن

شرایط تفسیر و مفسّر

شرایط تفسیر و مفسّر

‏ ‏

‏ ‏

وظیفۀ مفسّر، بیان مقصد نزول 

‏به عقیدۀ نویسنده تاکنون تفسیر برای کتاب خدا نوشته نشده. به‏‎ ‎‏طور کلّی معنی «تفسیر» کتاب آن است که شرح مقاصد آن کتاب را‏‎ ‎‏بنماید؛ و نظر مهم به آن، بیان منظور صاحب کتاب باشد. این کتاب‏‎ ‎‏شریف، که به شهادت خدای تعالی کتاب هدایت و تعلیم است و‏‎ ‎‏نور طریق سلوک انسانیّت است، باید مفسِّر در هر قصه از قصص‏‎ ‎‏آن، بلکه هر آیه از آیات آن، جهت اهتدای به عالم غیب و حیث‏‎ ‎‏راهنمایی به طرق سعادت و سلوک طریق معرفت و انسانیّت را به‏‎ ‎‏متعلّم بفهماند. مفسِّر وقتی «مقصد» از نزول  را به ما فهماند مفسر‏‎ ‎‏است، نه «سبب» نزول به آنطور که در تفاسیر وارد است. در همین‏‎ ‎‏قصۀ آدم و حوا و قضایای آنها با ابلیس از اوّل خلقت آنها تا ورود‏‎ ‎‏آنها در ارض، که حق تعالی مکرّر در کتاب خود ذکر فرموده،‏‎ ‎‏چقدر معارف و مواعظ مذکور و مرموز است و ما را به چقدر از‏‎ ‎‏معایب نفس و اخلاق ابلیسی و کمالات آن  و معارف آدمی آشنا‏‎ ‎‏می کند و ما از آن غافل هستیم.‏

‏     ‏‏بالجمله، کتاب خدا، کتاب  معرفت  و اخلاق  و دعوت به سعادت‏‎ ‎‏و کمال است؛ کتاب تفسیر نیز باید کتاب عرفانی اخلاقی و مبیّن‏

کتابقرآن کتاب هدایت از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 147

‏جهات عرفانی و اخلاقی و دیگر جهات دعوت به سعادت آن باشد.‏‎ ‎‏مفسِّری که از این جهت غفلت کرده یا صرف نظر نموده یا اهمیت به‏‎ ‎‏آن نداده، از مقصود قرآن و منظور اصلی انزال کتب و ارسال رسل‏‎ ‎‏غفلت ورزیده؛ و این یک خطایی است که قرنهاست این ملت را از‏‎ ‎‏استفاده از قرآن شریف محروم نموده و راه هدایت را به روی مردم‏‎ ‎‏مسدود کرده. ما باید مقصود از تنزیل این کتاب را قطع نظر از جهات‏‎ ‎‏عقلی برهانی، که خود به ما مقصد را می فهماند، از خود کتاب خدا‏‎ ‎‏اخذ کنیم. مصنّف کتاب مقصد خود را بهتر می داند. اکنون به‏‎ ‎‏فرموده های این مصنّف راجع به شئون قرآن نظر کنیم، می بینیم خود‏‎ ‎‏می فرماید: ‏ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدًی لِلْمُتَّقینَ.‎[1]‎‏ این کتاب را کتاب‏‎ ‎‏هدایت خوانده می بینیم در یک سورۀ کوچک چندین مرتبه‏‎ ‎‏می فرماید: ‏وَلَقَدْ یَسَّرنَا الْقُرْءانَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُدَّکِّرٍ‎[2]‎‏ می بینیم می فرماید:‏‎ ‎وَاَنْزَلْنا اِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ اِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّروُن.‎[3]‎‏ می فرماید:‏‎ ‎کِتابٌ اَنْزَلْناهُ اِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّروُا ءایاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ اُولُواالأَلْبابِ.‎[4]‎‏ الی غیر ذلک‏‎ ‎‏از آیات شریفه که ذکرش به طول انجامد.‏

‏ ‏

‏ ‏

نحوه تفسیرنویسی

‏     ‏‏بالجمله، مقصود ما از این بیان نه