اصول و مبانی دیپلماسی اسلامی

‏ ‏

‏ ‏اصول و مبانی دیپلماسی اسلامی از دیدگاه امام خمینی(ره)

‏ ‏

‏دکتر محمدرضا دهشیری‏

مقدمه

‏امام خمینی به عنوان فقیهی سیاست مدار که دیدگاه های سیاسی خویش را با استناد به اصول و قواعد فقهی ارائه می کرد، در باب دیپلماسی اسلامی صاحب مشربی است که می تواند مبنای آموزه های سیاسی اسلام قرار گیرد. بررسی دیدگاه های امام راحل دربارۀ دیپلماسی اسلامی‏‎[1]‎‏ از آن لحاظ حائز اهمیت است که چارچوبی نظری فراروی دانش پژوهان برای تبیین دیدگاه اسلام در باب روابط دیپلماتیک در عصر کنونی قرار می دهد. در حال حاضر که مرزبندی های جغرافیایی بین دولت ـ ملّت ها ‏‎(Nation-State)‎‏ ‏‏بر مرزبندی های ایدئولوژیک فائق آمده و همکاری بین کشورهای اسلامی، که از لحاظ سرزمینی از یک پارچگی صدر اسلام برخوردار نیستند، با کشورهای کافر، که ضرورتاً رویکرد ستیزه جویانه در قبال ملل اسلامی اتخاذ نکرده اند، بر تقابل بین دارالاسلام و دارالکفر سایه افکنده است و پارادایم مبتنی بر پیروی از مقررات حقوق بین الملل بر روابط بین کشورها محیط شده است، ضرورت تبیین دیدگاه های نظری حکومت اسلامی در عرصۀ روابط بین الملل بیش از پیش احساس می گردد.‏

‏در این خصوص شایسته است اصول نظری دیپلماسی اسلامی، به معنای مبانی و بنیادهایی که شالودۀ روابط دیپلماتیک یک کشور مسلمان را تشکیل می دهند ، مورد‏


کتابامام خمینی و حکومت اسلامی: نهادهای سیاسی و اصول مدنیصفحه 63

‏پردازش قرار گیرد تا از رهگذر تبیین اصولی چون نفی سبیل، دعوت، تولّی و تبری، تألیف قلوب و پای بندی به قراردادها و عرف بین المللی، بنیادهای دیپلماسی اسلامی و تشریح مصادیق و موارد عینی و عملی هر کدام، رویکردهای نو در نظریه پردازی و راهکارهای جدید فراروی دست اندرکاران سیاست خارجی قرار گیرد تا از خلال تحلیل محتوای بیانات امام خمینی و بازشناسی زیرساخت های نظری دیدگاه های دیپلماتیک ایشان، بسترهای لازم برای تبیین آکادمیک مبانی دیپلماسی اسلامی فراهم گردد. امید آن که تحقیق حاضر بتواند نمایندگان سیاسی و دست اندرکاران سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران را در شناخت دقیق اصول و مبانی دیپلماسی اسلامی یاری بخشد.‏

‏ ‏

الف) قاعدۀ نفی سبیل

‏بر اساس آیۀ 141 سورۀ نساء (‏لن یجعل الله  للکافرین علی المؤمنین سبیلاً؛ ‏خداوند برای کافران راه سلطه و نفوذ را بر مسلمانان قرار نداده است) و آیۀ 8 سورۀ منافقون ‏(ولله  العزّة ولرسوله و للمؤمنین؛ ‏عزّت خاص خدا و رسولش و مؤمنان است) و حدیث شریف نبوی ‏(الاسلام یعلو ولایُعْلی علیه؛ ‏اسلام برتر است و چیزی بر آن برتری ندارد) قاعدۀ فقهی نفی سبیل ـ یعنی انسداد راه نفوذ و سلطۀ کفار بر مسلمانان ـ از اصول حاکم بر دیپلماسی اسلامی به شمار می آید.‏‎[2]‎‏ امام خمینی نیز ضمن بر شمردن این اصل به عنوان یکی از قواعد مهم فقهی در استنباط آموزه های سیاسی اسلام، آن را از دو جنبۀ سلبی و ایجابی مورد اهتمام قرار می دهد.‏</