گسترۀ وجوب دفاع از نگاه فقیهان شیعی

گسترۀ وجوب دفاع از نگاه فقیهان شیعی

عبدالقادر محمدی

 

کتابهمایش دفاع مشروع: بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)صفحه 171

 

کتابهمایش دفاع مشروع: بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)صفحه 172

چکیده

‏دفاع، به طور فطری در وجود موجودات جاندار نهفته است و در فقه شیعه نیز این مسأله تحت عناوین مختلف مورد بحث قرار گرفته و فقیهان شیعی با تعابیر دقیق از آن سخن گفته اند.‏

‏آراء فقیهان را می توان به دو دورۀ پیشین و معاصر تقسیم کرد.‏

‏آراء فقیهان پیشین معمولاً در دو حوزۀ «وجوب دفاع عام» (دفاع از سرزمین و مسلمانان) و «وجوب دفاع خاص» (دفاع از جان، ناموس و مال) خلاصه می شوند. آنها شروط جهاد ابتدایی را در دفاع عام شرط ندانسته اند، بلکه دفاع عام را بر همه مسلمانان حتی زنان، مریضان و... نیز واجب شمرده اند.‏

‏اما مفهوم دفاع نزد فقیهان معاصر تحول یافته و دامنۀ آن گسترش پیدا کرده است. به طوری که آنان مفهوم دفاع و تجاوز را توسعه داده و قائلند که مسلمانان در برابر هر نوع تجاوز و نفوذ دشمنان (اعم از نفوذ سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی) باید دفاع نمایند، حتی قائلند اگر کارمند دولت سببب نفوذ دشمنان گردد، از مقام خود منعزل است و مسلمانان باید او را مجازات نمایند.‏

‏بر اساس نظریه توسعۀ وجوب دفاع، دفاع از سرزمین های اشغالی مسلمانان، از جمله فلسطین، بر همۀ مسلمانان واجب است که با کمک مالی نیز می توان این واجب ‏

کتابهمایش دفاع مشروع: بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)صفحه 173
‏را به جا آورد. دفاع از دیگر مسلمانان تحت سلطه نیز واجب است که در حد توان باید به آن اقدام نمود.‏

‏دفاع از کشورهای اسلامی مورد تحریم که توسط کفار صورت گرفته و می گیرد، نیز واجب می باشد، و مسلمانان با تأسیس صندوق حمایت مالی می توانند آن را بی اثر و خنثی سازند.‏

‏همکاری دانشمندان مسلمان با کشورهای تحریم شده در زمینه های تسلیحات و غیره نیز واجب بوده و به عنوان انجام تکلیف باید همکاری نمایند.‏

واژگان کلیدی:‏ وجوب دفاع، دفاع عام مشروع، دفاع خاص مشروع، تجاز، تناسب دفاع.‏

فصل اول: دفاع عام مشروع

‏موضوع دفاع یکی از مباحث مهمی است که به طور فطری در وجود موجودات جاندار نهفته است. در این میان دفاع نزد انسان که رشد یافته ترین آنها است از آغاز تاریخ بشر وجود داشته و همراه با گذشت زمان متحول گشته و دامنۀ آن گسترش یافته است.‏

‏در فقه شیعه نیز این مسأله به طور پراکنده و با عناوین گوناگون فقهی مورد بحث قرار گرفته است و فقیهان شیعی با تعابیر دقیق از آن سخن گفته اند.‏

‏آراء آنان را به دو دورۀ گذشته و معاصر می توان تقسیم نمود. فقیهان گذشته اغلب در دو کتاب جهاد و حدود، از «وجوب دفاع عام و دفاع خاص» بحث نموده اند، هرچند تحت عناوین دفاع عام ـ که به معنای دفاع از سرزمین، مسلمانان و مال آنان است ـ و دفاع خاص ـ یعنی دفاع از جان، ناموس و مال خود ـ در فقه نیامده است، ولی عناوین مذکور از عبارات فقیهان قابل استخراج است؛ زیرا با دقت در متون فقهی می یابیم که «دفاع عام» در بحث دفاع از کشور اسلامی و مسلمانان، با