کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر

بررسی هوریستیک (Heuristic) و دیداکتیو (deductive) کتاب «چهل حدیث» و نقش این کتاب در ادبیات معاصر ایران

بررسی هوریستیک [1] (Heuristic) و دیداکتیو[2] (deductive) 

کتاب «چهل حدیث» و نقش این کتاب در ادبیات معاصر ایران

□ رسول نیمروزی

خلاصه ی مقاله

این نوشتار پس از اشاره به ابعاد مختلف شخصیتی امام خمینی(س) به جنبه های ادبی و زبان شناسانه ی این شخصیت نخبه ی قرن بیستم پرداخته است. 

در این مقاله احادیث هیجدهم و سی و پنجم به عنوان نمونه از کتاب «چهل حدیث» انتخاب و ترجمه ی آنها به وسیلۀ امام خمینی(س) به دو روش منطق اکتشافی و منطق استقرایی مورد تحلیل قرار گرفته اند. 

این نوشتار در خاتمه به تأثیر مستقیم و یا غیر مستقیم کلام و نوشته های امام بر کلام و نوشتار برخی اقشار جامعه از جمله طلاب، دانشجویان و روزنامه نگاران پرداخته است. 

‏«... زبانی را که در طی این چهل سال زندگانی آموخته ام، زبان مادری ام را، حال بایستی‏‎ ‎‏به بوته ی فراموشی بسپارم...»‏

 (شکسپیر، ریچارد دوم، صحنه ی سوم) 

‏مقدمه‏

‏امام خمینی(س) پیش از هر چیز به خاطر رهبری مذهبی - سیاسی خود شهرت دارند و‏‎ ‎‏متأسفانه به جنبه‏‏‎‏‏ های دیگر این شخصیت نخبه ی قرن بیستم کمتر توجهی شده است، لذا‏‎ ‎‏در این مقاله ی کوتاه سعی شده است که به جنبه‏‏‎‏‏ های ادبی و زبانشناسانه ی این شخصیت بزرگ‏‎ ‎‏نیز پرداخته شود و در اینجا بایستی تأکید کنم که بی شک این مقاله فقط در حد یک رهیافت‏‎ ‎‏نو مطرح است و لاجرم هر دیدگاه نوی نمی تواند از خطا و لغزش بری باشد. ‏

‏روش تحقیق و مدخل‏

‏در هر تحقیق ادبی و نظری دو رهیافت (‏‎Approach‎‏) مختلف ممکن است به کار گرفته‏‎ ‎‏شود که به طور کلی یکی را آنالیتیکال (‏‎Analytical‎‏) و دیگری را سینثتیکال‏‎ ‎‏(‏‎synthetical‎‏) می نامند. در روش اول یا روش تحلیلی، به طور خلاصه هر کل را به اجزای‏‎ ‎

مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 253
‏آن تقسیم کرده و سپس هر یک از اجزای پدید آورنده ی کل را به تنهایی مورد مداقه قرار‏‎ ‎‏می دهند. حال آنکه در رهیافت ترکیبی، اجزای گوناگونی را با هم و به صورت بهم پیوسته به‏‎ ‎‏عنوان یک «کلیت» به صورت یکپارچه مورد بررسی قرار می دهند. در بررسی های ادبی‏‎ ‎‏معمولاً روش تحلیلی بر روش ترکیبی اولویت دارد، چرا که مطالب با دقت بسیار بیشتری‏‎ ‎‏بررسی می شود. رهیافت تحلیلی خود دارای ابزارها و شیوه های متعددی است که از جمله‏‎ ‎‏می توان به «روش اکتشافی» (‏‎Heuristic Method‎‏) و «روش استقرایی» (‏‎deductive‎‎ ‎‎Method‎‏) اشاره کرد. (رجوع کنید به جدول شماره ی 1) ‏

‏روش استقرایی‏

‏روش اکتشافی‏

‏1 - شرح عملی واژه ها‏

‏1 - شرح روشها تحقیق‏

‏2 - فورموله کردن و طبقه بندی پارامترها‏

‏2 - راهکارهای نظری و مشاهدات‏

‏3 - طرح سؤوالات و فرضیه های عملی راجع به تحقیق خاص‏

‏3 - شرح واژه‏‏‎‏‏ های به کار گرفته شده در تحقیق و نتیجه گیری خاص‏

جدول شماره ی 1 - تفاوتهای نظری روشهای استقرایی و اکتشافی

‏همچنین در جدول شماره ی 2 به تفاوتهای کاربردی به کارگیری عملی این دو روش‏‎ ‎‏پرداخته شده و خصوصیات ویژه ی هر یک از آنها در تحقیق ادبی ذکر شده است. (رجوع‏‎ ‎‏کنید به جدول شماره ی 2) ‏

‏روش دیداکتیو‏

‏روش هوریستیک‏

‏1 - بر اساس فرضیه هایی از قبل پذیرفته شده (‏‎Hypothesis_ Driven‎‏) ‏

‏1 - بر اساس اطلاعات جمع آوری شده (‏‎Data_ Driven‎‏) ‏

‏2 - پیش فرض و طرح پیش فرض در این روش الزامی است. ‏

‏2 - هیچگونه پیش فرضی را نبایستی طرح کرد.‏

‏3 - فرضیه ها را بایستی آزمایش کرد. ‏

‏3 - ساختن فرضیه مجاز است. ‏

‏4 - محصول تحقیق: تئوری (‏‎Theory‎‏) در مورد پدیده ها و ادبیات. ‏

‏4 - محصول تحقیق: فرضیه یا شرح و بسط پدیده های ادبی. ‏

جدول شماره ی 2: تفاوتها کاربردی روش استقرایی و اکتشافی

‏با توجه به روش های مذکور، در این مقاله سعی بر این بوده است که متون مورد نظر، به‏‎ ‎‏وسیله ی هر دو روش استقرایی و اکتشافی مورد بررسی مختصری قرار گیرند و نتایج به‏‎ ‎

مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 254
‏صورت متقن و مشروح و مشخص ارائه شود، به نحوی که بتوان از نتایج به دست آمده به‏‎ ‎‏طور عملی استفاده نمود. ‏

‏بررسی متن حدیث هیجدهم‏

‏ (ترجمه و شرح صفحات 30 و 31) ‏

‏متن اصلی: فمن فی سترک یوم لاستر الاسترک؟‏

‏عربی: فقال: الذین یذکروننی فاذکرهم و یتحابون فی فاحبهم. ‏

‏متن فارسی: «... کیست در پناه تو روزی که پناهی نیست مگر پناه تو؟‏

‏ترجمه: فرمود: آنان که مرا یاد می کنند، پس من یادشان کنم؛ و کسانی که با هم دوستی‏‎ ‎‏می کنند در راه من، پس من آنان را دوست دارم...»‏

‏الف - بررسی به روش اکتشافی یا هوریستیک: ‏

‏فهرست واژه های کلیدی متن: ‏  ‏ - کیست‏

‏ (فارسی و عربی) ‏    ‏ - پناه تو ---------‏‏----‏‏ معدلها و جایگزین ها‏

      ‏ - یاد تو  ---------‏‏----‏‏ معدلها و جایگزین ها‏

      ‏ - دوستی‏

      ‏ - سترک‏

      ‏ - یتحابون‏

      ‏ - فاذکرهم‏

      ‏ - یذکروننی‏

‏ - جملات جایگزین در ترجمه به روش ‏‎Heuristic‎‏: ‏

‏1 - چه کسی می تواند تو را بپوشاند، روزیکه هیچ پناهی مگر پناه تو نیست؟‏

‏2 - کیست که تو را پناه دهد، در روزیکه هیچ مفر و پناهگاهی جز تو نیست؟‏

‏3 - در روزی که هیچ حریمی جز تو نیست، چه کسی مرا پناه خواهد داد؟‏

‏4 - پس کیست که مرا پناه دهد، جز تو، روزیکه هیچ پناهی جز تو نیست؟‏


مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 255
‏نتیجه گیری در روش ‏‎Heuristic‎‏: ‏

‏در هر ترکیبی که از لحاظ ساختاری بخواهیم جملات مذکور را ترجمه نماییم، بهترین‏‎ ‎‏حالت، ترجمه ی شیوای حضرت امام(س) است. چرا که موزون ترین «فرم و محتوا» را با هم‏‎ ‎‏توأماً داراست، به خصوص در جمله ی: «کیست در پناه تو روزی که پناهی نیست مگر پناه‏‎ ‎‏تو؟»‏

‏در متن ترجمه شده نیز جمله ی حضرت امام(س) بهترین حالت ایجاز را داراست. ‏

‏ب - بررسی متن به روش استقرایی یا دیداکتیو (‏‎Deductive‎‏): ‏

‏فهرست - واژه‏‏‎‏‏ هایی متن:‏  ‏فمن‏

‏ (عربی و فارسی)‏   ‏فی‏

     ‏سترک‏

     ‏یوم‏

     ‏لا‏

     ‏ستر‏

     ‏الا‏

     ‏سترک‏

     ‏فقال‏

     ‏الذین و الی آخر .... ‏

‏پیش فرض ها‏

‏1 - ترجمه، قابل قبول است. ‏

‏2 - ترجمه، به طور کلی مردود است. ‏

‏3 - ترجمه، متوسط است. ‏

‏4 - ترجمه، عالی است. ‏

‏طرح سؤال‏

‏معادل های «ستر» و «سترک» کدامیک مناسبتر انتخاب شده اند؟‏


مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 256
‏معادل فارسی «ستر» چیست؟‏

‏آیا می توانیم جملات بهتری را در جمله ی متن مذکور ارائه کنیم یا خیر؟‏

‏ ‏

‏ - طرح تئوری به ورش استقرایی‏

‏1 - کیست که تو را پناه دهد، در روزیکه هیچگونه پناهگاهی چون تو و به غیر از تو‏‎ ‎‏نیست؟ (روش تطویل) ‏

‏2 - چه کسی می تواند تو را بپوشاند، روزیکه هیچ پوششی مگر پناه و مفر تو نیست؟‏‎ ‎‏ (خطای مفهومی در ترجمه) ‏

‏3 - در روزیکه هیچ پناهی جز تو نیست، چه کسی مرا پناه خواهد داد؟‏

‏ (برداشت آزاد در ترجمه و سهل انگاری) ‏

‏4 - پس کیست که مرا پناه دهد به جز تو، روزیکه هیچ پناهی جز تو نیست؟ (روش تکرار‏‎ ‎‏زائد در ترجمه) ‏

‏نتیجه گیری در روش ‏‎"deductive"‎

‏در این رهیافت نیز بهترین حالت از لحاظ قالب و محتوا، در تجزیه ی ساختاری ترجمه ی‏‎ ‎‏کلام امام است که چنین نگاشته اند: ‏

‏«... کیست در پناه تو ... روزی که ... پناهی نیست ... مگر ... پناه تو؟»‏

‏- امتیازات ویژه ی جمله بندی در ترجمه ی حضرت امام(س) ‏

‏1 - روایی و شیوایی متن‏

‏2 - رعایت ایجاز در متن‏

‏3 - رعایت کامل امانت در ترجمه ی متن‏

‏4 - معادل سازی و انتخاب واژه های مناسب در ترجمه‏

‏5 - تغییر ساختاری مناسب در هنگام تبدیل متن عربی به متن فارسی، به نحوی که‏‎ ‎‏ساختار، بهترین فرم خود را در زبان فارسی را حفظ کرده است.‏


مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 257
‏بررسی متن ترجمه شده در حدیث سی و پنجم‏

 (صفحات 62 و 63) 

‏متن اصلی: ‏

‏عربی «‏... یا ابن آدم! بمشیئنی کنت انت الذی تشاء لنفسک ما تشاء به و بقوتی ادیت‎ ‎فرائضی، و بنعمتی قویت علی معصیتی. جعلتک سمیعا بصیرا قویاً ما اصابک من حسنی‎ ‎فمن الله؛ و ما اصابک من سیئه فمن نفسک. 

و ذلک انی اولی بحسناتک منک؛ و انت اولی بسیئاتک منی. 

و ذاک اننی لااسأل عما افعل و هم یسألون .....»

‏- ترجمه ی حضرت امام خمینی(س)‏

‏«... ای پسر آدم! به خواست و اراده ی من تو آن کسی هستی که می خواهی برای خود هر‏‎ ‎‏چه بخواهی؛ ‏

‏و به سبب توانایی و قدرت من به جای می آوری و اجبات را؛ ‏

‏و به سبب نعمت من توانا می گردی بر معصیت من. ‏

‏تو را شنوا و بینا و توانا قرار دادم. ‏

‏هر چه نیکویی به تو رسد از جانب خداوند است و هر چه بدی برایت رسد، از جانب‏‎ ‎‏(خود) توست؛ چرا که من اولی هستم به نیکویی های تو از خود تو؛ ‏

‏و تو اولی هستی به زشتیهای خودت از من؛ ‏

‏زیرا که من پرسش نشوم!! از آنچه می کنم و آنان پرسش شوند....»‏

‏ ‏

‏الف - بررسی متن به روش ‏‎Heuristic‎‏: ‏

‏کلید واژه های متن: ‏

‏ (عربی به فارسی) ‏

‏یا ابن آدم‏    ‏ای پسر آدم‏

‏فرائضی‏    ‏خواست و اراده ی من‏

‏اصابک‏     ‏هر چه بخواهی‏

‏سیئه‏     ‏توانا‏

‏نفسک‏    ‏شنوا، بینا، توانا‏


مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 258
‏بحسناتک‏    ‏نیکویی‏

‏بسیئاتک‏    ‏بدی‏

‏لاأسأل‏    ‏اولی‏

‏هم یسألون‏    ‏زشتیهای خودت‏

‏افعل‏     ‏پرسش نشوم‏

‏سمیعاً، بصیرا، قویا‏   ‏پرسش شوند، ‏

‏الی آخر‏     ‏الی آخر ... ‏

‏ ‏

‏ - جملات جایگزین در روش ‏‎Heuristic‎‏: ‏

‏معادل «و بقوتی ادیت فرائضی ...»‏

‏1 - به قوه ی من تو می توانی فرایض خود را انجام دهی. ‏

‏2 - به توان و اراده ی من تو قادری که واجبات مربوط به خود را انجام دهی. ‏

‏3 - به سبب قدرتم می باشد که تو می توانی فرائضت را انجام دهی. ‏

‏4 - به علت قوه و اراده ی من تو قادر خواهی شده که واجبات خود را ادا نمایی. ‏

‏ ‏

‏نتیجه گیری به روش ‏‎Heuristic‎‏: ‏

‏در این متن نیز به خوبی مشخص است که متن ترجمه شده به روش حضرت امام‏‎ ‎‏خمینی(س) بی شک هم از لحاظ فرم و هم از لحاظ محتوا، بهترین است مانند این قسمت: ‏

‏«... و به سبب توانایی و قدرت من به جای می آوری واجبات را ...»‏

‏ ‏

‏ب - تحقیق متن ترجمه شده به روش ‏‎deductive‎‏: ‏

‏فهرست – واژه ها: ‏

‏ (عربی و فارسی) ‏

‏یا ابن آدم‏ ‏ای‏

‏فرائضی‏ ‏پسر آدم‏

‏سیئه‏ ‏خواست و اراده ی من‏

‏نفسک‏ ‏هر چه بخواهی‏


مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 259
‏بحسناتک‏ ‏توانا‏

‏بسیئاتک‏ ‏بدی‏

‏لا أسأل‏ ‏اولی‏

‏هم یسألون‏ ‏زشتیها‏

‏افعل‏ ‏پرسش نشوم‏

‏سمیعاًً، بصیرا، قویا‏ ‏پرسش شوند، ‏

‏الی آخر ... ‏ ‏الی آخر ... ‏

‏ ‏

‏پیش فرض ها‏

‏1 - ترجمه ی متن، عالی است. ‏

‏2 - ترجمه ی متن، متوسط است. ‏

‏3 - ترجمه ی متن، قابل قبول است. ‏

‏4 - ترجمه ی متن، مردود است. ‏

‏ ‏

‏ - طرح سؤالات مربوط به متن مورد توجه‏

‏1 - آیا تکرار خواست و اراده در متن ترجمه لازم بوده است؟‏

‏2 - معادل «فرائضی» آیا می تواند واژه های دیگری باشد؟‏

‏3 - آیا مرجع افعال به درستی انتخاب شده اند؟‏

‏ ‏

‏ - طرح «تئوری» به روش ‏‎deductive‎‏: ‏

‏از قسمت «... یا ابن آدم! بمشیئتی کنت انت ... و بقوتی ادیت فرائضی ...»‏

‏1 - ای پسر آدم ... به قوه ی من تو می توانی فرائض خود را انجام دهی. ‏

‏2 - ای پسر آدم ... به توان و اراده ی من تو قادری که واجبات مربوط به خود را انجام دهی‏‎ ‎‏(تطویل) ‏

‏3 - ای پسر آدم ... به سبب قدرتم می باشد که تو می توانی فرائض خود را انجام دهی‏‎ ‎‏(اشتباه مفهومی) ‏

‏4 - ای پسر آدم ... به علت قوه ی من تو قادر خواهی شد که واجباتت را انجام دهی و‏‎ ‎

مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 260
‏ادا نمایی (سوء تعبیر) ‏

‏ ‏

‏نتیجه گیری به روش ‏‎deductive‎‏: ‏

‏بهترین شکل زبانشناسانه از لحاظ استقرایی بی شک مربوط به ترجمه ی حضرت امام‏‎ ‎‏خمینی(س) می باشد، به دلایل ذیل: ‏

‏1 - انتخایب بهترین و مناسبترین واژه ها در ترجمه ی متن‏

‏2 - شیوایی متن‏

‏3 - رعایت کامل امانت در ترجمه‏

‏4 - حفظ ساختار فارسی‏

‏5 - رعایت ایجاز در ترجمه‏

‏ ‏

‏نتیجه گیری و بحث‏

‏کلام امام خمینی(س)، تأثیر بسیار عمیقی بر همه ی اقشار جامعه اسلامی ایران داشته‏‎ ‎‏است. لیکن برخی از اقشار از جمله طلاب، دانشجویان و روزنامه نگاران بیشتر تحت تأثیر‏‎ ‎‏مستقیم یا غیر مستقیم کلام و نوشته های امام قرار گرفته اند. به نحوی که حتی در مواردی‏‎ ‎‏ساختار زبان شناسانه ی آنها با کلام امام هماهنگ و همخوان شده است. البته این مختصر‏‎ ‎‏نمی تواند به هیچ وجه حق مطلب را ادا کند و صرفاً فتح البابی است برای عزیزانی که مایلند‏‎ ‎‏جدی تر کلام و نحوه ی نفوذِ کلام امام را مورد بررسی قرار دهند. ‏

‏به هر حال، امام خمینی(س) نه تنها عارف و رهبری مذهبی - سیاسی بود و نه تنها او را‏‎ ‎‏باید یکی از بزرگترین مصلحین قرن بیستم به شمار آورد، بلکه او ادیبی تمام عیار نیز‏‎ ‎‏محسوب می شود که متأسفانه این رویه ی شخصیت امام برای عموم چندان آشکار و مبرهن‏‎ ‎‏نشده است. نگارنده به هیچ وجه ادعا نمی کند که توانسته باشد حتی گوشه ای از ظرایف‏‎ ‎‏ادبی امام را در این مختصر بیان نماید، بلکه صرفاً کوششی بوده است که نگارنده همیشه‏‎ ‎‏در آروزوی برداشتن گامی در این جهت بوده است. ‏

والسلام

‏ ‏

‏* * *‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

پی نوشتها

‏ ‏

مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 261

مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 262
منابع و مآخذ

‏1 - چهل حدیث، حضرت امام خمینی(س)، معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد‏‎ ‎‏اسلامی با همکاری مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، چاپ اول، آذر ماه 1373‏

2 - Babbic, E. K. (1993) "Survey research methods" Belmont, CA. Wadsworth

3 - Kaplan, M. et al. (1986) "the conduct of Inquiry: methodology for the Behavourial sciences;   " ky. Harper B* ROW

4 - Seliger, W. &*E. shohamy (1989) , second language Research Methods", oxford university   press

‎ ‎

مجموعه مقالات کنگره بررسی تأثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر ـ جلد 1ادبیات انقلاب، انقلاب ادبیاتصفحه 263

  • . هوریستیک (Heuristic) یا منطق اکتشافی
  • . دیداکتیو (deductive) یا منطق استقرایی