فصل چهاردهم: تجسّم اعمال

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏               ‏فصل چهاردهم

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

تجسّم اعمال

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏


کتابمعاد از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 403


کتابمعاد از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 404

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

‏ ‏

تجسّم اعمال و اخلاق

‏مسأله تجسم اعمال و تجسم اخلاق و اینها یک مسأله ای است که‏‎ ‎‏در پیش اهل نظر و محققین مسلّم است.(330)‏

5 / 10 / 61

*  *  *

‎ ‎

‎ ‎

تجسّم اعمال، عقاید و اخلاق

‏انسان در عوالم دیگر از عذاب و عقاب جز آنچه خود در این عالم‏‎ ‎‏تهیه کرده نخواهد دید؛ و هر چه در این عالم از اعمال صالحه و‏‎ ‎‏اخلاق حسنه و عقاید صحیحه داشته، در آن عالم صورت آن را به‏‎ ‎‏عیان ببیند با کرامتهای دیگری که حق به تفضل خویش به او عنایت‏‎ ‎‏فرماید.(331)‏

*  *  *

 

 

تجسّم اعمال در قرآن

‏از برای هر یک از اعمال، چه اعمال خیریّه و چه اعمال شریّه‏‎ ‎‏فاسده، در نشئه ملکوت و عالم غیب یک صورت غیبیّه ملکوتیّه‏‎ ‎‏است...‏

‏     در قرآن شریف به تعبیرات مختلفه از این حقیقت غیبیه پرده‏‎ ‎


کتابمعاد از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 405

‏برداشته، چنانچه در آیه 30 از آل عمران فرماید: ‏یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا‎ ‎عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوْءٍ تَوَدُّ لَوْ أنَّ بَیْنَهَا وَ بَیْنَهُ أمَداً بَعِیْداً.‎[2]‎

‏    ‏‏و این آیه شریفه کالصریح در این است که انسان خودِ اعمال را‏‎ ‎‏در آن روز می بیند؛ چه اعمال صالحه و چه اعمال سیّئه، و تأکید‏‎ ‎‏کند این مطلب را آنکه می فرماید در ذیل آیه که: آرزو می کند که‏‎ ‎‏بین او و اعمال سیئه اش جدایی بسیار باشد.‏

‏     ‏‏و در سوره مبارکه «زلزال» فرماید: ‏یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أشْتَاتاً لِیُرَوْا‎ ‎أعْمَالَهُمْ * فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ * وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ‎[3]‎‏ و‏‎ ‎‏ظاهر، بلکه صریح این آیه آن است که مردم اعمال خود را هر چه‏‎ ‎‏باشد، در آن نشئه می بینند.‏

‏     و این مطلب، یعنی تمثّل اعمال و صورت غیبیّه آنها از مسلَّمات‏‎ ‎‏پیش اهل معرفت‏‎[4]‎‏ است.(332)‏

*  *  *

 

 

تجسّم اعمال در احادیث

عامل کمال و حسن عمل

‏عن ابی عبدالله ـ علیه السلام ـ قال: ‏من صلّی الصلوات المفروضات فی اول‎ ‎وقتها و اقام حدودها، رفعها الملک الی السماء بیضاء نقیة، تقول: حفظک الله کما‎ ‎حفظتنی، استودعنی ملک کریم. و من صلیها بعد وقتها من غیر علة و لم یقم‎ ‎حدودها، رفعها الملک سوداء مظلمة، و هی تهتف به: ضیعتنی ضیعک الله کما‎ ‎ضیعتنی، و لا رعاک الله کما لم ترعنی.‎[5]‎

‏     ‏‏«فرمود حضرت صادق ـ علیه السلام: کسی که نمازهای واجب‏‎ ‎


کتابمعاد از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 406

‏را به جا آورد در اول وقت آنها و به پا دارد حدود آنها را (یعنی‏‎ ‎‏اجزاء و شرایط آنها را درست به جا آورد)، بالا برد فرشته آنها‏‏[‏‏را‏‏]‏‎ ‎‏به سوی آسمان در حالی که سفید پاکیزه است؛ می گوید آن نماز:‏‎ ‎‏"نگاه دارد تو را خداوند، چنانچه تو مرا نگاه داشتی، ودیعه گرفت‏‎ ‎‏مرا فرشته کریمی." و کسی که به جا آورد آنها را بدون علتی بعد از‏‎ ‎‏وقت آنها و حدود آنها را به پا ندارد، بالا برد آنها را فرشته در حالی‏‎ ‎‏که سیاه و تاریک است؛ فریاد زند به او: "ضایع کردی مرا، خداوند‏‎ ‎‏تو را ضایع کند چنانچه مرا ضایع کردی؛ و مراعات نکند خداوند‏‎ ‎‏تو را چنانچه مراعات نکردی مرا."»‏

‏     از این حدیث شریف علاوه بر آنکه صورت ملکوتی عمل‏‎ ‎‏مستفاد شود، حیات و شئون حیاتیه آن نیز معلوم شود. و این‏‎ ‎‏مقتضای ضربی از برهان نیز هست. و اخبار دلالت دارد که جمیع‏‎ ‎‏موجودات حیات ملکوتی دارند و عالم ملکوت سراسر حیات و‏‎ ‎‏علم است: و ‏ان الدار الاخرة لهی الحیوان.‎[6]‎

‏    ‏‏و فی الکافی باسناده عن ابی عبدالله ـ علیه السلام ـ فی حدیث‏‎ ‎‏طویل: ‏اذا بعث الله المؤمن من قبره، خرج معه مثال یقدم امامه؛ کلّما یری‎ ‎المؤمن هولاً من اهوال یوم القیامة، قال له المثال: لا تفزع و لا تحزن و ابشر‎ ‎بالسرور و الکرامة من الله عزوجل؛ حتی یقف بین یدی الله عزوجل فیحاسبه حسابا‎ ‎یسیرا و یأمر به الی الجنة، و المثال امامه؛ فیقول له المؤمن: یرحمک الله ، نعم‎ ‎الخارج. خرجت معی من قبری و مازلت تبشّرنی بالسرور و الکرامة من الله حتی‎ ‎رأیت ذلک. فیقول: من انت؟ فیقول: انا السرور الذی کنت ادخلته علی اخیک‎ ‎المؤمن فی الدنیا؛ خلقنی الله ـ عزوجل ـ منه لأبشّرک.‎[7]‎

‏    ‏‏فرمود حضرت صادق ـ علیه السلام: «وقتی که بیرون آورد‏‎ ‎


کتابمعاد از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 407

‏خداوند مؤمن را از قبرش، خارج شود با او مثالی که پیش پیش او‏‎ ‎‏می رود؛ هر جا که آن مؤمن وحشتی از وحشتهای روز قیامت را‏‎ ‎‏ببیند، آن مثال به او گوید: "ترسناک مباش و اندوهناک مشو و‏‎ ‎‏بشارت باد تو را به سرور و کرامت از خدای عزوجل." تا بایستد در‏‎ ‎‏محضر حق تعالی؛‏‏[‏‏پس‏‏]‏‏محاسبه فرماید او را حسابی آسان و‏‎ ‎‏فرمان دهد او را به بهشت، و آن مثال پیش اوست. پس می گوید به‏‎ ‎‏او آن مؤمن: "خداوند رحمت کند تو را؛ تو خوب کسی بودی که با‏‎ ‎‏من خارج شدی از قبر؛ و همیشه مرا بشارت به سرور و کرامت از‏‎ ‎‏جانب حق دادی تا آنکه دیدم آن را. تو کیستی؟" می گوید: "من آن‏‎ ‎‏سروری هستم که داخل کردی او را بر برادر مؤمنت در دنیا، خلق‏‎ ‎‏فرمود خدای تعالی مرا از آن تا بشارت دهم تو را."»‏

‏     و در این حدیث شریف نیز دلالت واضحه است بر تمثل و‏‎ ‎‏تجسم اعمال در نشئه آخرت؛ چنانچه شیخ اجل، بهاءالدین‏‎[8]‎‎ ‎‏ـ قدس سره ـ نیز فرموده در ذیل همین حدیث شریف که «بعض‏‎ ‎‏اخبار دلالت می کند بر تجسم اعتقادات نیز. پس، اعمال صحیحه و‏‎ ‎‏اعتقادات صحیحه به صور نورانیه نیکومنظری ظاهر می شوند که‏‎ ‎‏باعث می شوند کمال سرور و ابتهاج را از برای صاحبشان. و اعمال‏‎ ‎‏سیئه و اعتقادات باطله ظاهر می شوند به شکل صور ظلمانیه‏‎ ‎‏مستقبحه که باعث می شوند برای صاحبشان غایت اندوه دردناکی‏‎ ‎‏را. چنانچه جماعتی از مفسرین گفته اند در ذیل آیه شریفه ‏یَوْمَ تَجِدُ‎ ‎کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَرا وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ اَمَدا‎ ‎


کتابمعاد از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 408

بَعیدا‎[9]‎‏ و ارشاد می کند ما را به سوی این معنی قول خدای تعالی:‏‎ ‎یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُالنّاسُ اَشْتاتا لِیُرَوْا اَعْمالَهُمْ...‎[10]‎‏ الایه و کسانی که در آیه شریفه‏‎ ‎‏تقدیر قائل شدند و گفته اند: لیروا جزاء اعمالهم، و ضمیر «یره» را‏‎ ‎‏به عمل برنگرداندند، دور افتادند از حق.»‏‎[11]‎‏ انتهی کلامه مترجما‏‎ ‎‏رفع مقامه الشریف.‏

‏     ‏‏و در این مقام کلام غریبی از بعض محدثین جلیل صادر شده‏‎ ‎‏است‏‎[12]‎‏ که ذکر نکردن آن اولی است. و آن ناشی از آن است که‏‎ ‎‏گمان کردند منافات می باشد بین قول به تجسم اعمال، و قول به‏‎ ‎‏معاد جسمانی؛ با اینکه این مطلب مؤکد آن است. و کلمه «تمثل»‏‎ ‎‏که در این حدیث شریف است مثل تمثلی است که در قول خدای‏‎ ‎‏تعالی است: ‏فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرا سَویّا‎[13]‎‏ که حقیقتا به صورت جسمانیت‏‎ ‎‏متمثل می شود، نه آنکه خیال و گمان باشد و مثل خواب باشد. در‏‎ ‎‏هر صورت صرف کردن امثال این آیات و روایات را از ظاهر خود،‏‎ ‎‏با آنکه مطابق برهان قوی است که در محل خود مقرر است، به‏‎ ‎‏مجرد آنکه به عقل ما درست نمی آید و مطابق با مذهب حکما و‏‎ ‎‏فلاسفه است، مستحسن نیست. بهترین امور تسلیم در محضر‏‎ ‎‏قدس کبریای حق و اولیای معصومین است.‏

‏     پس، معلوم شد که هر عملی که مقبول درگاه مقدس حق شد،‏‎ ‎‏صورت بهیه حسنه دارد به تناسب خود از حور و قصور و جنات‏‎ ‎‏عالیات و انهار جاریات. و هیچ موجودی در صفحه وجود متحقق‏‎ ‎


کتابمعاد از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 409

‏نشود که از روی جزاف، بلکه ارتباطات عقلیه در کار است که‏‎ ‎‏کشف آنها را جز کمل اولیاء کسی نتواند کرد. و مطلب علی‏‎ ‎‏الاجمال تحت میزان عقلی و برهان حکمی است.‏

‏     پس از آنکه معلوم شد حیات عالم آخرت و زندگانی و لذات‏‎ ‎‏آن عالم بسته است به اعمالی که صورت کمالیه آنها بدان عالم‏‎ ‎‏منتقل می شود و آن اعمال عباداتی است که به کشف تام محمدی‏‎ ‎‏ـ صلی الله علیه و آله ـ اهل این ملت اطلاع بر آن پیدا کردند و کمال‏‎ ‎‏و حسن اعمال به نیات و اقبال قلب و حفظ حدود است و اگر‏‎ ‎‏عملی فاقد این امور یا بعض آن باشد از درجه اعتبار ساقط بلکه‏‎ ‎‏دارای صورت زشت مشوه است که انسان در عالم دیگر به آن‏‎ ‎‏می رسد، چنانچه از راه اخبار و آثار معلوم شد، پس بر هر انسان‏‎ ‎‏مؤمن به عالم غیب و اخبار انبیاء و اولیاء و اهل معرفت و علاقه مند‏‎ ‎‏به حیات ابدی و زندگانی جاویدان لازم است که با هر زحمتی و‏‎ ‎‏ریاضتی هست اصلاح اعمال خود را بنماید. و پس از آنکه ظاهر و‏‎ ‎‏صورت آنها مطابق قواعد اجتهادیه یا رأی فقها ـ رضوان الله علیهم ـ‏‎ ‎‏گردید، به اصلاح سیرت و باطن آنها کوشد؛ و هر قدر می تواند‏‎ ‎‏جدیت کند که لااقل واجبات را با حضور قلب بیاورد و اصلاح‏‎ ‎‏نقایص آنها را نیز با نوافل کند؛ چنانچه در احادیث شریفه است که‏‎ ‎‏نوافل جبران فرایض را می کند و سبب قبول آنها می شود.‏

‏     فی العلل باسناده عن ابی جعفر ـ علیه السلام ـ قال: ‏انما جعلت‎ ‎النافلة لیتمّ بها ما یفسد من الفریضة.‎[14]‎

‏    ‏‏و روی الشیخ ـ قدس سره ـ باسناده عن ابی بصیر، قال قال‏‎ ‎‏ابوعبدالله ـ علیه السلام: ‏یرفع للرجل من الصلاة ربعها اوثمنها او نصفها او اکثر‎ ‎


کتابمعاد از دیدگاه امام خمینی (س)صفحه 410

بقدر ماسها‎[15]‎‏؛ ‏و لکن الله تعالی یتم ذلک بال