مصطفی زنجانی

سیره و سیماى امام

حضرت امام محمّد باقرعلیه السلام اوّل ماه رجب، یا سوم صفر سال 57 هجرى قمرى در مدینه متولّد شد.

پدر بزرگوارش، حضرت على بن الحسین‌، زین العابدین علیه السلام، و مادر مکرّمه‌اش‌، فاطمه معروف به «امّ عبدالله» دختر امام حسن مجتبى می‌باشد.

از این رو، آن حضرت از ناحیه پدر و مادر به بنی‌هاشم منسوب است. شهادت امام باقرعلیه السلام در روز دوشنبه 7 ذیحجّه سال 114 هجرى قمرى در 57 سالگى، به دستور هشام بن عبدالملک خلیفه اموى، به وسیله خوراندن سمّ، اتّفاق افتاد و مزار شریفش در مدینه در قبرستان بقیع می‌باشد.

حضرت باقرعلیه السلام به علم و دانش و فضیلت و تقوا معروف بود و پیوسته مرجع حلّ مشکلات علمى مسلمانان به شمار می‌رفت.

شکافندۀ علوم

امام باقرعلیه السلام، علاوه بر «شاکر» و «هادی» به ویژه به «باقر» به معنای شکافنده ملقب است، و جابرن یزید جعفی در توضیح لقب اخیر گوید: آن حضرت علم را شکافت و رموز و دقائق آن را روشن ساخت. یعقوبی نیز می‌نویسد: بدان سبب باقر نامیده شد که علم را شکافت. راغب اصفهانی هم مانند این عبارت را گفته است. ابن منظور در مورد کلمه «باقر» می‌گوید:  «تبقر»، داشتن علم و مال زیاد را گویند و به محمد بن علی بن حسین بن علی علیه السلام بدان جهت باقر گفته می‌شود که آن حضرت علم را شکافت و اصول آن را مشخص و طرز استنباط فروع علم از اصول آن را بیان فرمود‌.

 اصحاب امام

آوازه علوم و دانش امام باقر علیه‌السلام چنان اطراف و اکناف پیچیده بود که ملقّب به باقرالعلوم؛ یعنی شکافنده دانش‌ها گردید. در مکتب امام ابوجعفر باقر العلوم -که درود فرشتگان بر او- شاگردانی نمونه و ممتاز پرورش یافتند که اینک به نام برخی از آنان اشاره می‌‏شود:

1- ابان بن تغلب: او محضر سه امام - امام زین العابدین، امام محمد باقر و امام جعفر صادق علیهم السلام - را درک نمود . ابان از شخصیتهای علمی عصر خود بود و در تفسیر، حدیث، فقه، قرائت و لغت تسلط بسیاری داشت. والایی دانش ابان چنان بود که امام باقر علیه السلام به او فرمود: در مسجد مدینه بنشین و به رای مردم فتوا بده، زیرا دوست دارم، مردم فردی چون تو را در میان شیعیان ما ببینند.

2- زراره: دانشمندان شیعه از میان شاگردان امام باقر و امام صادق علیهما السلام، شش تن را فقیه تر می‌شمرند  که زراره یکی از آنها است. از امام صادق نقل است که فرمود: اگر «برید بن معویه»، «ابوبصیر»، «محمد بن مسلم» و «زراره» نبودند، آثار پیامبر (معارف شیعه) از میان می رفت، آنان بر حلال و حرام خدا امین هستند. باز فرمود: برید، زراره، محمد بن مسلم و احول در زندگی و مرگ نزد من محبوبترین مردمان هستند.

3- کمیت اسدی: شاعری سر آمد بود و زبان گویایش در دفاع از اهل بیت، اشعاری پر مغز می‌سرود. اشعارش چنان کوبنده و رسواگر بود که پیوسته از طرف خلفای اموی تهدید به مرگ می‌شد.

4- محمد بن مسلم: فقیه اهل بیت و از یاران راستین امام باقر و امام صادق علیه السلام بود. چنان که گفته شد، امام صادق او را یکی از آن چهار تن به شمار آورده که آثار پیامبر به وجودشان پا برجا و باقی است.

تعلیم فقه و شیوۀ صحیح اجتهاد

تعلیم مسایل فقهى و پاسخگویى به پرسش‌ها در زمینه احکام شرعى، یکى از زمینه‌‏هاى مهم زندگى ائمه‌(ع) بویژه امام باقر‌(ع) و امام صادق‌(ع) بوده است.

عصر امام باقر‌(ع)، آغاز پیدایش فرصتى بود تا حاملان واقعى علوم قرآن، بتوانند به تعلیم شاگردان و ترویج احکام و تحکیم مبانى فقهى بپردازند. البته این زمینه‌‏ها در عصر امام صادق‌(ع) هموارتر گشت و از آن پس دوره سختگیرى فزون‌تر حاکمان نسبت به ائمه ادامه یافت و این زجر و شکنجه تداوم داشت تا عصر امامت به غیبت انجامید.

امام باقر (ع) در تصحیح اندیشه‌‏ها و زدایش انحراف‌ها، تنها به مبارزه و رویارویى اکتفا نکرد، بلکه با بیان احکام و گاه تبیین شیوه استنباط احکام از قرآن و سنت پیامبر، پایه‏‌هاى فقاهت و اجتهاد صحیح را استحکام بخشید.

روایات فقهى نقل شده از امام باقر‌(ع)، بیش از آن است که بتوان در این مجموعه گرد آورد، زیرا کمتر بابى از ابواب فقهى را می‌‏توان یافت که در فروع مختلف آن، سخنى از امام باقر‌(ع) وارد نشده باشد. مجموعه‏‌هاى روایى ـ فقهى خود گواه این سخن است.

محمد ابو زهره از پژوهشگران اهل سنت در کتاب تفصیلى خویش الامام الصادق در تبیین جایگاه علمى و معنوى امام باقر‌(ع) می‌‏گوید: امام محمد باقر‌(ع) وارث پدر خویش در پیشوایى علمى و مقام شریف هدایتگرى بود. از این جهت عالمان از شهرها و سرزمین‌هاى اسلامى به جانب وی‌ ‏رهسپار می‌‏شدند، هیچ فردى ـ از عالمان ـ به مدینه وارد نمی‌‏شد، مگر این که براى کسب معرفت و دانش به خانه امام محمد باقر‌(ع) مراجعه می‌‏کرد.

گفتار آن حضرت درباره توحید

بنابر نقل مدائنی، روزی یکی از اعراب صحرا گرد به خدمت ابو جعفر محمد بن علی آمد و از وی پرسید: آیا به هنگام عبادت خداوند هیچ او را دیده‌‏ای؟ امام پاسخ داد: من چیزی را که ندیده باشم عبادت نمی‌‏کنم.اعرابی پرسید: چگونه او را دیده‌‏ای؟ فرمود:دیدگان  نتوانند او را دید اما دل‌ها با نور حقایق ایمان او را می‏بینند. با حواس به درک نمی‏‌آید و با مردمان قیاس نمی‌‏شود. با نشانه‏ ‌ها شناخته شود و با علامت‌ها موصوف گردد. در کار خود هرگز ستم روا نمی‏دارد. او خداوندی است که جز او معبودی نیست. اعرابی با شنیدن پاسخ امام باقر‌(ع) گفت: خداوند خود آگاه‌‏تر است که رسالتش را کجا قرار دهد.

دوران زندگی و شهادت

امام باقرعلیه السلام با پنج خلیفه از خلفاى بنى‌امیّه معاصر بود که عبارتند از: ولید بن عبد الملک‌(96 ق) و سلیمان بن عبد الملک‌(99 ق) و عمر بن عبد العزیز (101 ق) و یزید بن عبد الملک‌(107ق) و هشام بن عبد الملک‌( 125 ق) معاصر بوده است. و همه آنان جز عمر بن عبدالعزیز در ستمگرى و استبداد و خودکامگى دست کمى از نیاکان خود نداشتند و پیوسته براى امام باقرعلیه السلام مشکلاتى فراهم مى نمودند.

ولى در عین حال، او از طریق تعلیم و تربیت، جنبشى علمى به وجود آورد و مقدّمات تأسیس یک مرکز علمى اسلامى را در دوران امامت خود پى ریزى کرد که در زمان فرزند بزرگوارش امام جعفر صادق علیه السلام به نتیجه کامل رسید.

روش کار پیشوایان ما به ویژه امام سجّاد و امام باقرعلیهم السلام که در اوضاع فشار و خفقان به سر مى‌بردند به شیوه مخفى و زیرزمینى بود، شیوه‌اى که موجب مى‌شد کسى از کارهاى آنان مطّلع نشود. همین کارهاى پنهانى، گاهى که آشکار مى‌شد، خلفا را سخت عصبانى مى‌نمود در نتیجه، وسایل تبعید و زندانى آنها فراهم مى‌شد.

سرانجام، امام باقرعلیه السلام که پیوسته مورد خشم و غضب خلیفه وقت، هشام بن عبدالملک بود، به وسیله ایادى او مسموم شد و در روز دوشنبه 7 ذیحجّه سال 114 هجرى قمرى در 57 سالگى به شهادت رسید. بدن مطهر آن دریای بیکران دانش خدایی در خاک بقیع، در کنار پدر و جد بزرگوارش امام حسن مجتبی و امام سجاد علیهما السلام به خاک سپرده شده است.

. انتهای پیام /*