فصل ششم: توحید افعالی
مراتب ظهور
نسخه چاپی | ارسال به دوستان
برو به صفحه: برو

نوع ماده: کتاب فارسی

پدیدآورنده : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279-1368

محل نشر : تهران

ناشر: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)

زمان (شمسی) : 1392

زبان اثر : فارسی

مراتب ظهور

مراتب ظهور

‏ ‏

‏ ‏

عرش 

‏ ‏

‏ ‏

مجلای بروز سلطنت الهیه 

‏باید دانست که عرش را اطلاقات یا مصادیقی است که به بعض آن‏‎ ‎‏در روایات شریفه تصریح شده‏‎[1]‎‏ و بعض آن در لسان اهل معرفت‏‎ ‎‏است؛ مثل: جسم کلّ محیط‏‎[2]‎‏ یا مجموع عالم یا علم یا علم‏‎ ‎‏مفاض به انبیاء و حُجَج.‏‎[3]‎‏ ویکی از اطلاقات آن، که مناسب با قول‏‎ ‎‏خدای تعالی است (ألرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی)‏‎[4]‎‏ نفس فیض‏‎ ‎‏منبسط است که مستوایِ رحمان و مجلای بروز سلطنت الهیّه‏‎ ‎‏است.(488)‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 959

عرش الله و عرش استوای حق

‏عرش الله و عرش الرحمن، که غایه الغایات استواء و استیلاء و‏‎ ‎‏قهاریت حق است،... و عرش استوای حق، که ظهور به قهاریت‏‎ ‎‏تامه و مالکیت است، مرتبۀ مشیت و فیض مقدس رحمانی است‏‎ ‎‏که ظهور تام او پس از رفع تعینات و فراغ از خلق سماوات و ارضین‏‎ ‎‏است.(489)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

عرش در مقام ذات صفات و ظهور

‏«متن: و مظهر قدْرته و آلة حِکمته فی افعالِه بسنّتِه وَ مَحلّ ظهوُر سرّ‏‎ ‎‏القبْض وَ البَسْط وَ الإبْداءِ وَ الإخفاء والغیْب وَ الشّهادة وَ الکشف وَ‏‎ ‎‏الحجاب الصّوری النّسبی السّببی خ ل، الّذی به یفعل تعالی ما ذکر‏‎ ‎‏لا مطلقاً هُوَ العَرش المَجید».‏

‏     قوله: وآلة حکمته فی افعاله. هذا العَرش هو العَرش فی مقام‏‎ ‎‏الظّهُور وَ امّا عَرش الذّات‏‎[5]‎‏ وَ مُسْتوَی السَّلطَنة الذّاتیَّة هو الإسم‏‎ ‎‏الجامِع الأحَدی وَ به یظهر مقام الواحدیَّة وَ الکثرات الأسمائیَّة کما‏‎ ‎‏انَّ عرشَ الصّفات هُوَالعیْن الثّابتَة الأحَدیَّة الأحْمَدیَّة الجمْعیَّة وَ به‏‎ ‎‏یظهر الأعْیان الثّابتَة وَ صُورَ الأسْماءِ الإلهیَّة وَالمقام لایَسع بَیان کیْفیَّة‏‎ ‎‏البَسْط وَ القبض وَ الإبْداءِ وَ الإخْفاءِ وَ الْکَشْف وَ الحجاب فی کّلِ‏‎ ‎‏واِحد مِنَ المقامات عَلی ما عِنْدی بفَضْلِهِ الدّائم.‏‎[6]‎‏(490)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 960

عرش و حاملان آن 

‏قوله(ص): والذّین یحملون العرش... إلی  آخره. ل «العرش»‏‎ ‎‏اطلاقات. والمراد، هیهنا، جملة الخلق؛ أو الجسم المحیط. و حملته‏‎ ‎‏أربعة من الأملاک. و هی أرباب أنواع أربعة ـ کما نقل عن‏‎ ‎‏اعتقادات‏‎[7]‎‏ الصدوق علیه الرحمة ـ لاالحضرة العلمیّة. فإنّ حامل‏‎ ‎‏العلم نفسه، صلّی الله علیه و آله، و شؤونه. کماورد فی الکافی‏‎ ‎‏الشریف عن أبی عبدالله (ع) قال:‏

‏     حَمَلَةُ العرَش ـ و العَرشُ العِلمُ ـ ثَمانیةٌ: أَربَعَةٌ مِنّا، و أَربَعَةٌ مِمَّن‏‎ ‎‏شاءالله .‏‎[8]‎

‏    ‏‏و فی روایة أخری عن الکاظم، علیه السلام، قال:‏

‏     إذا کانَ یَومُ القیامةِ، کانَ حَمَلَةُ العَرشِ ثمانیةً. أَرَبعةٌ مِن الأوَّلینَ:‏‎ ‎‏نوحُ، و ابراهیمُ، و موسی، و عیسی، علیهمُ السَّلامُ. و أربعة من‏‎ ‎‏الآخِرینَ: محمّدٌ، و علیٌّ، و الحسنُ، و الحسینُ، علیهمُ‏‎ ‎‏السَّلام.‏‎[9]‎‎[10]‎‏(491)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 961

حقیقت عرش و حاملان آن 

‏بدان که در باب «عرش» و «حَمَلۀ» آن اختلافاتی است؛ و در ظواهر‏‎ ‎‏اخبار شریفه نیز اختلاف است، گرچه به حسب باطن اختلافی در‏‎ ‎‏کار نیست؛ چون در نظر عرفانی و طریق برهانی «عرش» بر معانی‏‎ ‎‏بسیاری اطلاق شود:‏

‏     یکی از معانی آن ـ که ندیدم در لسان قوم ـ حضرت «واحدیّت»‏‎ ‎‏است، که مستوای «فیض اقدس» است. و حَمَلۀ آن چهار اسم‏‎ ‎‏است از امهّات اسماء که «اول» و «آخر» و «ظاهر» و «باطن» است.‏

‏     و دیگر ـ که باز در لسان قوم ندیدم ـ «فیض مقدّس» است که‏‎ ‎‏مستوای اسم اعظم است، و حامل آن «رحمن» و «رحیم» و «ربّ»‏‎ ‎‏و «مالک» است.‏

‏     و یکی از اطلاقات آن، جملۀ «ماسوی الله » است، که حامل آن‏‎ ‎‏چهار مَلَک است: «اسرافیل» و «جبرائیل» و «میکائیل» و‏‎ ‎‏«عزرائیل».‏

‏     و یکی دیگر، «جسم کلّ» است، که حامل آن چهار ملک است‏‎ ‎‏که صور «ارباب انواع» است؛ و در روایت کافی اشاره به آن وارد‏‎ ‎‏شده.‏‎[11]‎

‏    ‏‏و گاهی اطلاق بر «علم» شده، که شاید مراد از علم «علم فعلی»‏‎ ‎‏حق باشد که مقام ولایت کبری است. وحملۀ آن چهار نفر از اولیاء‏‎ ‎‏کمّل است در امم سالفه: نوح و ابراهیم و موسی و عیسی ـ علی‏‎ ‎‏نبیّنا و آله و علیهم السلام. و چهار نفر از کمّل است در این‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 962

‏امّت: رسول ختمی، و امیرالمؤمنین، والحسن، والحسین‏‎ ‎‏ ـ علیهم السلام.‏

‏     و چون این مقدمه دانسته شد، بدان که در سورۀ شریفۀ «حمد»‏‎ ‎‏پس از اسم «الله » که اشاره به ذات است، این چهار اسم شریف که‏‎ ‎‏«ربّ» و «رحمن» و «رحیم» و «مالک» است اختصاص به ذکر داده‏‎ ‎‏شده، ممکن است برای این باشد که این چهار اسم شریف حامل‏‎ ‎‏عرش «وحدانیّت» هستند به حسب باطن؛ و مظاهر آنها چهار ملک‏‎ ‎‏مقرّب حق هستند که حامل عرش «تحقّق» هستند. پس، اسم‏‎ ‎‏مبارک «ربّ» باطن «میکائیل» است که به مظهریّت ربّ موکّل‏‎ ‎‏ارزاق و مربّی دار وجود است. و اسم شریف «رحمن» باطن‏‎ ‎‏«اسرافیل» است که منشی ارواح و نافخ صُوْر و باسط ارواح و صُوَر‏‎ ‎‏است؛ چنانچه بسط وجودهم به اسم «رحمن» است. و اسم‏‎ ‎‏شریف «رحیم» باطن «جبرائیل» است که موکّل بر تعلیم و تکمیل‏‎ ‎‏موجودات است. و اسم شریف «مالک» باطن «عزرائیل» است که‏‎ ‎‏موکّل بر قبض ارواح و صور و ارجاع ظاهر به باطن است. پس،‏‎ ‎‏سورۀ شریفه تا مالِکِ یَوْمِ الدِّین مشتمل بر عرش وحدانیّت و‏‎ ‎‏عرش تحقّق است و مشیر به حوامل آن می باشد.(492)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

حقیقت نور عرش

‏نور عرش در نظر اولیاء جلوۀ ذات است بی مرآت.(493)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

مقام عماء

‏ ‏

‏ ‏

مقام عنقای مُغرب و غیب مطلق

‏از برای ذات مقدس حق جلّ و علا اعتباراتی است که برای هر‏‎ ‎‏اعتباری اصطلاحی مقرر شده:‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 963

‏     ‏‏یکی، اعتبار ذات من حیث هی. که به حسب این اعتبار ذات‏‎ ‎‏مجهول مطلق و هیچ اسم و رسمی از برای او نیست، و دست آمال‏‎ ‎‏عرفا و آرزوی اصحاب قلوب و اولیا از آن کوتاه است. و گاهی از‏‎ ‎‏آن در لسان ارباب معرفت به «عنقای مُغرِب» تعبیر شده: «عنقا‏‎ ‎‏شکار کس نشود دام باز گیر». و گاهی تعبیر به «عَماء» یا «عَمی»‏‎ ‎‏شده: رُویَ أَنَّهُ قیلَ لِلنَّبِیِّ، صلّی الله علیه و آله: أَیْنَ کانَ رَبُّکَ قَبْلَ أَنْ‏‎ ‎‏یَخْلُقَ الْخَلْقَ؟ قالَ: فی عَماءٍ.‏‎[12]‎‏ و گاهی تعبیر به «غیب الغیوب» و‏‎ ‎‏«غیب مطلق» و غیر اینها شده است. گرچه تمام تعبیرات از آن‏‎ ‎‏کوتاه است، و «عَنقا» و «عَماء» و دیگر تعبیرات به حسب ذوق‏‎ ‎‏عرفانی، مطابق با ضربی از برهان، راجع به این مقام نیست.(494)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

وجهۀ غیبی اسم الله

‏«... وَالجامِع بینهما ثانیاً هِیَ الحقیقَة الإنسانیّة الّتی هیَ باعْتبار غلبَة‏‎ ‎‏حکم الوَحْدة تسمّی بالحقیقةِ المحمّدیَّة وَ باعْتبارِ غلبَة حکم‏‎ ‎‏التّفْصیل وَ الکثرة هِیَ الحَضرة العمائیّة...».‏

‏     قوله: باعْتبار غلبة حکم الوَحْدة وَ عنْدی انّ الحقیقة المحمّدیّة‏‎ ‎‏صُورة الإسم الله الجامِع لإحَدیَّة جمْع الأسماء کما انّها جامعَة‏‎ ‎‏لأحدیّة جَمع الأعیان وَ امّا العماء فهی الوجْهة الغیْبیَّة القدْسیّة‏‎ ‎‏للإسم الله المنزّهة عَن کلّ کثرة و تفْصیل.‏‎[13]‎‏(495)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 964

حقیقت حضرت عماء

باطن و ظاهر حقیقت عمائیه

‏... انّ حَقیقَتها عبارة عَن الفِیْض الأقْدَس وَ التّجلّی الغیْبی الأحَدیِّ‏‎ ‎‏الأوّل وَ هُوَ باطِن الإسْم الله الأعْظمَ منْ حیث وجْهَتِهِ الْغیبیّة وَ ظاهره‏‎ ‎‏حَضرة الإسْم الله مِن حیْث احَدیَّة جَمْع الأسْماءِ الإلهیّة...‏

‏     ‏‏قوله: وظنّی انّ التّعیّن الثّانی الخ،‏‎[14]‎‏ وَ التّحقیق انّ للحقیقَة‏‎ ‎‏العمائیّة وَ النّفس الرَّحمانی حقیقة وَ رقیقة وَ باطِناً وَ ظاهراً وَ عیْناً وَ‏‎ ‎‏شهادَة کَمَا الأمر کذلِکَ فی جَمیع الحَقائِق الإلهیَّة وَ الأسْماءِ الرّبُوبیَّة‏‎ ‎‏فَالحَقیقَة وَ الباطِن وَ الغیْب مِنْهما عبارة عَن الفیضِ الأقدَس وَ‏‎ ‎‏التّجلّی الأوّل لکنَّهُ باعْتبار البرْزخیَّة وَ الأحَدیَّة الجَمْعیَّة یقال له‏‎ ‎‏العماء وَ باعْتبار الظّهُور فی الکثرات الأسمائیَّة الذّاتیَّة یقال له نفْس‏‎ ‎‏الرَّحمن وَالرّقیقة وَ الظّاهِر وَ الشّهادَة مِنهما عبارَة عَن التّجلّی‏‎ ‎‏الظّهوُری الفعْلی و الفیض المقدّس و الوُجُود المنبَسط الاّ انَّه باعتبار‏‎ ‎‏البرْزخیّة یقال له العماء وَ باعْتبار البسْط و الظّهُور فی مراتِب‏‎ ‎‏التّعیّنات یقال له النّفْس الرّحمانی فافهم وَکنْ مِنَ الشّاکِرین وَ لا تکن‏‎ ‎‏مِنَ الغافلین.‏‎[15]‎‏(496)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 965

نفس الرحمان، جوهر جواهر

‏«...کذلِکَ النّفْس الرّحمانی اذا اوجدَ فی الخارج وَ حصل له التّعَیّن‏‎ ‎‏یُسمّی بالجوْهر».‏

‏     قوله: وَ حصل له التّعیّن، بل نفْس النّفْس الرّحْمانی هُوَ جَوْهَر‏‎ ‎‏الجواهِر فانَّ الإستقْلال کلّ الإستقْلال له و تعیّناته هی العوارض‏‎ ‎‏المکتنفة به.‏‎[16]‎‏(497)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

محجوب بودن نفس رحمانی 

‏انّ النّفسَ الرّحْمانی فی حجاب التّعیّنات فهوَ محجُوبٌ دائِماً‏‎ ‎‏بالأسْماءِ وَ الصّفات الّتی هیَ اعْیانُ الموْجوُداتِ.‏‎[17]‎‏(498)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

آرای مختلف پیرامون حقیقت عماء

‏«لأنَّ الوُجوُدَ یعرض العَدَم وَ المعْدوُم ایْضاً مِنْ وجه وَ لَیْسَتْ الاّ‏‎ ‎‏تجلّیات ذاتهِ تعالی بحَسَب مراتبه الّتی تجْمعها مرتَبة الألُوهیَّة‏‎ ‎‏المنعُوتة بلِسان الشّرْع بِالعماءِ».‏

‏     قَولهُ: المنْعُوتة بلِسان الشّرْع بِالعماءِ، اعْلمْ انَّه اختَلف آراء اَهْل‏‎ ‎‏المعْرفة فی حَقیقَة العماءِ الواردَةِ فی الحَدیثِ النّبَوی سئل ایْن کانَ‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 966

‏ربّنا قبْل انْ یخلق الخلْق قال فی عماء فقال بعْضهمْ انّه مقام الواحدیّة‏‎ ‎‏فانّ العماء غیْم رقیق بیْن السَّماءِ وَ الأرْض وَ مقام الواحِدیّة برْزخ بیْن‏‎ ‎‏سَماءِ الأحَدیّة وَ اراضِی الخَلقیّة. وَ قالَ بَعْضُهمْ هُوَ الفیْض المنْبَسط‏‎ ‎‏الّذی هُوَ برْزخ البرازخ الفاصِل بیْن سَماءِالواحِدیّة وَ اراضِی‏‎ ‎‏التّعیّنات الخلقیّة وَ هذا الأحتمال انْسَب بحَسَبِ بعْض الإعْتبارات.‏‎ ‎‏وَ یمْکن انْ یَکُونَ اِشارَة الی مقامِ الفیْض الأقْدَس انْ عمَّمْنَا الخَلق،‏‎ ‎‏حَتّی یشمل تَعیُّنات الأسمائیّة. وَ یمْکن اَنْ یَکوُن اشارَة اِلی الإسْمِ‏‎ ‎‏الأعْظم حَیْث یکون برْزخاً بَیْن احَدیَّة الغیْب وَ الأعْیانِ الثّابتَة فِی‏‎ ‎‏الحَضرة العِلمیَّة وَ هُنا احتمال آخر وَ هُو انْ یکوُن اشارة اِلیَ الذّات‏‎ ‎‏وَ المقْصُود مِن کونه فی عماء ایْ فی حجاب الأسماء الذّاتیَّة اوْ‏‎ ‎‏اشارة اِلی احَدیَّة الذّات حیْث یَکُون فی حجاب الفیْض الأقْدَس اوْ‏‎ ‎‏هُوَ حیْث یَکوُن فی حجابِ الأسماء فی الحضْرَة الواحِدیَّة اَو هیَ‏‎ ‎‏حیْث تَکونُ فی حجاب الأعْیان اَو الفیْض المقدّس باعْتبار احتجابه‏‎ ‎‏بالتّعیّنات الخلقیَّة.‏‎[18]‎‏(499)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 967

اختلاف در تفسیر مقام «عماء»

نظر حضرت امام

رأی قونوی 

‏ممّا تلونا علیک فی المصابیح السالفة تقدر علی الحکومة بین‏‎ ‎‏العرفاء الکاملین فی تحقیق حقیقة «العماء» الوارد فیها الحدیث‏‎ ‎‏النبوی حین سئل عنه (ص): أینَ کَانَ رَبُّنا قَبلَ أن یخلُقَ الخَلقَ؟‏‎ ‎‏قال (ص) علی ما حکی عنه (ص): کانَ فی عَماءٍ.‏

‏     و قد اختلفت کلمة الأصحاب فیها:‏

‏     فقیل هی الحضرة «الأحدیّة»، لعدم تعلّق المعرفة بها؛ فهی فی‏‎ ‎‏حجاب الجلال.‏

‏     وقیل هی «الواحدیّة» و حضرة الأسماء و الصفات، لأنّ «العماء»‏‎ ‎‏هی الغیم الرقیق الحائل بین السماء و الأرض، و هذه الحضرة‏‎ ‎‏واسطة بین سماء الأحدیّة و أرض الکثرة.‏

‏     ‏‏و نحن نقول: یشبه أن یکون حقیقة «العماء» هی حضرة «الفیض‏‎ ‎‏الأقدس» و الخلیفة الکبری؛ فإنّها هی الحقیقة الّتی لایعرفها بمقامها‏‎ ‎‏الغیبی أحد؛ ولها الواسطة بین الحضرة الأحدیّة الغیبیّة و الهویّة‏‎ ‎‏الغیر الظاهرة و حضرة الواحدیّة الّتی تقع فیها الکثرة کم شئت.‏

‏     و إنّما لم نحمل علی الحقیقة الغیبیّة، لأنّ السؤال عن «الربّ» و‏‎ ‎‏هذه الحقیقة غیر موصوفة بصفة؛ کما عرفت فیما مرّ علیک. و لا‏‎ ‎‏علی الحضرة الواحدیّة، لأنّها مقام اعتبار الکثرة العلمیّة.‏

‏     قال المحقّق القونوی فی مفتاح الغیب:‏

‏     ‏‏«العماء» الذی ذکره النبی، صلی الله علیه و آله، مقام التنزل‏‎ ‎‏الرّبانی، و منبعث الجود الذاتی الرحمانی من غیب الهویّة و حجاب‏‎ ‎‏عزّة الإنّیّة. و فی هذا«العماء» یتعیّن مرتبة النکاح الأوّل الغیبی‏‎ ‎‏الأزلی، الفاتح لحضرات الأسماء الإلهیة بالتوجّهات الذاتیّة‏‎ ‎‏الأزلیّة.‏‎[19]‎‏ انتهی.‏

‏    ‏‏و هو و إن کان منظوراً فیه من بعض الجهات، إلاّ أنّه لایخلو من‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 968

‏تأیید لما ذکرنا.‏‎[20]‎‏(500)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

اعیان ثابته 

‏ ‏

‏ ‏

نقش تعین در اثرگذاری فیض اقدس و وجود مطلق 

‏لا اثر للوُجوُد مُطْلقاً الاّ بتعیّن مِنَ التّعیّنات وَ حَقیقةِ مِنَ الحَقائق کَمَا‏‎ ‎‏الأمْر کذلِکَ فی الفیْضِ الأقدَسِ بَل الذّات مِنْ حیْث هِیَ غیْب مُطلقاً‏‎ ‎‏ما ظهرت قطّ حَتّی فی ذوات الموْجودات الْکوْنیّة المُوثّر هوَ الذّات‏‎ ‎‏مَعَ تعیّن مِنَ التّعیّنات.‏‎[21]‎‏(501)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 969

اسما و اعیان، مقام بسط فیض اقدس و مقدس

‏تأثیر الأعیان فی التجلّی الوُجودی الّذی هُوَ الفیض المنبَسِط هو‏‎ ‎‏التّعیّن وَ التّعدّد الکامن فی غیْبه فانَّ ذلک الفیْض الوُجوُدی مظهر‏‎ ‎‏احَدیّة الأسْماءِ اَی مظهر نسبَة الغیْبِ الی الأسماء المعبّر عنها‏‎ ‎‏بالفیْض الأقدس وَ عنْ مظهرهَا الّذَی هُوَ نسبَة احَدیّة الجمْع الی‏‎ ‎‏الأعیان بالفیْض المقدّس فهوَ باعتبار تلک المظهَریّة کامنَة فیهِ‏‎ ‎‏الحقائِق لکِن لایَظهَر التّعدّد الاّ بالتّعیّنات کما انّ الفیْض الأقدس‏‎ ‎‏کامنَة فیه الحقائِق الأسمائیّة بوجْهٍ ابْسط تفْصیلها الحقائق الأسمائیّة‏‎ ‎‏فالفیْض الأقدَس وَ المقدّس مقام جمْع الأسماء وَ الأعیان کما انّ‏‎ ‎‏الأسماء وَ الأعیان مقام بسْطهما وَ بما ذکرنا ظهر کیفیّة تأثیر الحقائق‏‎ ‎‏فی التّجلّی الوُجودی ای بالتّعین و التّشخّص وَ تأثیره فیها ای‏‎ ‎‏بالظّهوُر.‏‎[22]‎‏(502)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

اعیان ثابته، صورت اسمای الهیه 

‏بدان که ارباب معرفت و اصحاب قلوب فرمایند از برای هر یک از‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 970

‏اسمای الهیه در حضرت واحدیت صورتی است تابع تجلی به‏‎ ‎‏فیض اقدس در حضرت علمیه،به واسطۀ حبّ ذاتی و طلب مفاتیح‏‎ ‎‏غیب الَّتی لا یَعْلَمُها إلاّ هُو. و آن صورت را «عین ثابت» در اصطلاح‏‎ ‎‏اهل الله گویند. و به این تجلی به فیض اقدس اوّلاً تعینات اسمائیه‏‎ ‎‏حاصل آید؛ و به نفس همین تعینِ اسمی صور اسمائی، که اعیان‏‎ ‎‏ثابته است، محقق گردد.(503)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

تعین تجلیات ذات در جلوه اسما در حضرت علمی

‏مبدئیّت و مصدریّت ذات مقدّسش در حجب اسمائیّه است، و‏‎ ‎‏اسم در عین حال که عین مسمّی است حجاب او نیز هست؛ پس،‏‎ ‎‏تجلّی در عوالم غیب و شهادت به حسب اسماء و در حجاب آنها‏‎ ‎‏است؛ و از این جهت ذات مقدّس را در جلوۀ اسماء و صفات‏‎ ‎‏تجلّیاتی است در حضرت علمیّه که تعیّنات آنها را اهل معرفت‏‎ ‎‏«اعیان ثابته» گویند. و بنابراین، هر تجلّی اسمی را در حضرت‏‎ ‎‏علمی عین ثابتی لازم است؛ و هر اسمی را به تعیّن علمی، در نشئۀ‏‎ ‎‏خارجیّه مظهری است که مبدأ و مرجع آن مظهر همان اسمی است‏‎ ‎‏که مناسب با آن است؛ و رجوع هر یک از موجودات از عالم کثرت‏‎ ‎‏به غیب آن اسمی که مصدر و مبدأ آن است، عبارت از «صراط‏‎ ‎‏مستقیم» آن است؛ پس، از برای هر یک سیر و صراطی است‏‎ ‎‏مخصوص و مبدأ و مرجعی است مقدّر در حضرت علم طوعاً‏‎ ‎‏اَوکرهاً. و اختلاف مظاهر و صراطها به اختلاف ظاهر و حضرات‏‎ ‎‏اسماء است.(504)‏

‏ ‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 971

فتح باب ظهور اسما به وسیلۀ اعیان ثابته

اولین اسم طالبِ ظهور

ظهور سایر اعیان و لوازم اسما

تقدیر استعدادها و ظهور اعیان

‏إذا تمّ ظهور عالم الأسماء و الصفات و وقعت الکثرة الأسمائیّة، کم‏‎ ‎‏شئت، بظهور الفیض الأقدس فی کسوتها، فتحت أبواب‏‎ ‎‏صورالأسماء الإلهیّة، حضرة الأعیان الثابتة فی النشأة العلمیّة، و‏‎ ‎‏اللوازم الأسمائیّة فی الحضرة الواحدیّة ؛ فتعیّن کل صفة بصورة، و‏‎ ‎‏اقتضی کلّ اسم لازماً، حسب مقام ذاته، من اللطف و القهر و‏‎ ‎‏الجلال و الجمال و البساطة و الترکیب و الأوّلیـّة و الأخریّة و‏‎ ‎‏الظاهریّة و الباطنیّة.‏

‏مصباح‏

‏     ‏‏أوّل اسم اقتضی ذلک، هوالإسم «الله » الأعظم، ربّ العین‏‎ ‎‏الثابتة المحمّدیّة (ص)، حضرة الجامعة لحقائق الأسمائیّة؛‏‎ ‎‏فظهرت بصورة العین الثابتة المحمّدیّة(ص) فی النشأة‏‎ ‎‏العلمیّة؛ فحصل الإرتباط؛ أی، ارتباط الظاهر و المظهر و الروح و‏‎ ‎‏القالب و البطون و الظهور. فالعین الثابت للإنسان الکامل أوّل ظهور‏‎ ‎‏فی نشأة الأعیان الثابتة و مفتاح مفاتیح سائر الخزائن الإلهیّة و‏‎ ‎‏الکنوز المختفیّة الربّانیّة بواسطة الحبّ الذاتی فی الحضرة‏‎ ‎‏الألوهیّة.‏

‏مصباح‏

‏     ‏‏ظهور سائر اللوازم الأسمائیّة فی الحضرة الأعیان بتوسّط العین‏‎ ‎‏الثابتة الإنسانیّة؛ کما أنّ ظهور أربابها فی الحضرة الأسمائیّة بتوسّط‏‎ ‎‏ربّها؛ أی، الإسم «الله » الأعظم. فلهذا العین أیضاً خلافة علی جمیع‏‎ ‎‏الأعیان، و لها النفوذ علی مراتبها و النزول فی مقاماتها. فهی الظاهرة‏‎ ‎‏فی صورها و السائرة فی حقائقها و النازلة فی منازلها. و ظهور‏‎ ‎‏الأعیان بتبع ظهورها، کلّ حسب مقامها بالمحیطیّة و المحاطیّة و‏‎ ‎‏الأوّلیّة و الأخریّة، حسب ما یعرفه أرباب الشهود و المعارف، و‏‎ ‎‏یعجز عن عدّها الکتب و الصحائف.‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 972

‏مصباح‏

‏     ‏‏هذه الحضرة هی حضرة القضاء الإلهی و القدَر الربوبی؛ و فیها‏‎ ‎‏یختصّ کلّ صاحب مقام بمقامه و یقدّر کلّ استعداد و قبول بواسطة‏‎ ‎‏الوجهة الخاصّة الّتی للفیض الأقدس مع حضرة الأعیان؛ فظهور‏‎ ‎‏الأعیان فی الحضرة العلمیّة تقدیر الظهور العینی فی النشأة‏‎ ‎‏الخارجیّة؛ و الظهور فی العین حسب حصول أوقاتها و‏‎ ‎‏شرائطها.‏‎[23]‎‏(505)‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 973

نحوه صدور اعیان ثابته و اعیان خارجیه

تجلیات عینیۀ حق

‏اعْلم انَّ الأعْیانَ الثّابتَة هیَ تعیّن التّجلّیات الأسْمائیّة فی الحَضْرَة‏‎ ‎‏الواحِدیّة فَالتّجلّی فی تِلکَ الحَضرة بالفیض الأقدَس و المتجلّی هُوَ‏‎ ‎‏الذّات المقدَّسة باعتبار التّعیّن الغیْبیّ الأحدَیّ مِنَ الأسْماء‏‎ ‎‏المْسَتأثرَة فِی الهُویَّةِ الغیْبیَّة العمائیّة بحَسَب بعْض الإعتبارات وَ‏‎ ‎‏المتجَلّی له هُوَ الأسْماءُ المُحیطَة اوَّلاً وَ المحاطة ثانیاً فی الحضْرة‏‎ ‎‏الواحِدیّة و الأعْیان تَعیّنات التّجلّی اَو الأسماء باعتباریْن فَالتّجلّی‏‎ ‎‏لِلأسْماءِ بالذّات وَ للأعْیان بالتّبع کما انَّ التّجلیّات العیْنیَّة بحَسَب‏‎ ‎‏الفیْض المقدّس کذلِکَ طابق النّعْل بالنّعل الاّ انَّ المتجلّی هیهُنا هُوَ‏‎ ‎‏الذّات بحَسَب المقام الألوهیّة وَ التّجلّی هُوَ الفیْض المقدّس وَ‏‎ ‎‏المتّجلّی له هُوَ الوُجوُدات الخاصَّة وَ المهیّات الّتی هِیَ الأعیان‏‎ ‎‏الخارجیَّة تعیّن التجلّیات اَو المتّجلّی له باِعتباریْن، والتّجلّی‏‎ ‎‏لِلهُویّات الوُجوُدیَّة بِالذّاتِ وَ للمَهیّات بالتّبع وَ لکَ انْ تقول ان کنْت‏‎ ‎‏مِنْ اصْحاب السِّرّ انّ التّجلّیات بِالفیْض المقدّس تجلّیات اسمائیّة وَ‏‎ ‎‏صفاتیّة بَل کلّها تجلّیات ذاتیَّة ما مِنْ دابّة الاّ هُوَ آخذٌ بناصیَتها انّ‏‎ ‎‏ربّی عَلی صراطٍ مُسْتقیم وَ لَکَ انْ تقوُلَ انّ مرائی التّجلّیات هیَ‏‎ ‎‏الأعیان الثّابتَة فی العِلم وَ العیْن کما هُوَ طریقة العُرفاءِ الشّامخین وَ‏‎ ‎‏امّا الأسماء وَ الصّفات فِی العلْم وَ العیْن فمذکة الهُویّات فِی التّجلّی‏‎ ‎‏بِالفیض الأقدَس وَ المقدّس فَصَدر الأمر مِنْ حَضْرة الذّاتِ باِلفیْض‏‎ ‎‏المقدّس وَ الأقدَس وَ اطاع الأعیان فوجدت «اِنّما امْره اذا اراد شیئاً‏‎ ‎‏انْ یقول له کنْ فیکوُن».‏‎[24]‎‎[25]‎‏(506)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 974

رأی قیصری درباره حصول اعیان ثابته و اعیان خارجیه

نظر امام: اعیان، تجلی دوم فیض اقدس

‏قال القیصری فی مقدّمات ‏‏شرح فصوص الحکم:‏

‏     ‏‏الماهیّات هی الصور الکلیّة الأسمائیة المتعیّنة فی الحضرة‏‎ ‎‏العلمیّة، تعیناً أوّلیّاً. و تلک الصور فائضة عن الذات الإلهیّة بالفیض‏‎ ‎‏الأقدس و التجلّی الأوّل، بواسطة الحبّ الذاتی و طلب مفاتیح‏‎ ‎‏الغیب الّتی لا یعلمها إلاّ هو ظهورها و کمالها. فإنّ الفیض الإلهی‏‎ ‎‏ینقسم إلی الفیض «الأقدس» و «المقدّس». و بالأوّل یحصل الأعیان‏‎ ‎‏الثابتة و استعداداتها الأصلیّة فی العلم. و بالثانی یحصل تلک‏‎ ‎‏الأعیان فی الخارج مع لوازمها و توابعها. و إلیه أشار الشیخ بقوله:‏‎ ‎‏«والقابل لا یکون إلاّ من فیضه الأقدس.»‏‎[26]‎‏ إنتهی.‏

‏مصباح‏

‏     ‏‏قد عرفت فی المصابیح السالفة أنّ التجلّی الأوّل بالفیض‏‎ ‎‏الأقدس هوالظهور بالإسم «الله » الأعظم فی الحضرة الواحدیّة قبل‏‎ ‎‏أن یکون للأعیان عین و أثر.‏

‏     و أمّا الأعیان الثابتة فتحصل بالتجلّی الثانی للفیض الأقدس؛‏‎ ‎‏و هوالتجلّی بالألوهیّة فی الحضرة العلمیّة. و مفاتیح الغیب الّتی‏‎ ‎‏لا یعلمها إلاّ هو فی تلک المرتبة، هی الأسماء و الصفات الّتی هی‏‎ ‎‏حاصلة للحضرة «العندیّة».‏

‏     فالفیض الأقدس لایتجلّی بلاتوسّط فی حضرة الأعیان؛ بل‏‎ ‎‏بتوسّط الإسم «الله »؛ و إن کان متّحداً معه، إلاّ أنّ الجهات لابدّ و أن‏‎ ‎‏تنظر؛ کما صحّ عن أولیاء الحکمة: لولا الحیثیّات لبطلت الحکمة.‏

‏     و أمّا قول الشیخ: و القابل لایکون إلاّ من فیضه الأقدس.‏‎[27]‎‎ ‎‏باعتبار أنّ الکلّ منه؛ لا أنّ الأعیان تحصل بتجلّیه الأولی. هذا؛ و إن‏‎ ‎‏کان لکلام هذا الشارح أیضاً وجه صحّة.‏‎[28]‎‎[29]‎‏(507)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 975

سخن جناب قمشه ای در باب تجلی عین ثابت انسان کامل

رأی حضرت امام در این باب

‏قال شیخ مشایخنا، آقا محمدرضا القمشه ای، قدّس سرّه، فی‏‎ ‎‏تعلیقته علی مقدّمات ‏‏شرح فصوص الحکم‏‏ ـ بعد قیاسه الأعیان الثابتة‏‎ ‎‏فی الأسماء الإلهیّة بالماهیّة والوجود، و أنّ الماهیّة کما تکون تعیّن‏‎ ‎‏الوجود و الأشیاء منسوبة إلیها، لا إلیه لأنّ الشی ء یفعل بتعیّنه،‏‎ ‎‏کذلک الأعیان تعیّن الأسماء، والعالم منسوب إلی العین الثابتة‏‎ ‎‏للإنسان الکامل ـ ما هذا کلامه الشریف:‏

‏     نقد و تلخیص الأعیان الثابتة تعیّنات الأسماء الإلهیّة؛ و التعیّن‏‎ ‎‏عین المتعیّن فی العین، غیره فی العقل، کما أنّ الماهیّة عین الوجود‏‎ ‎‏فی الخارج و غیره فی العقل؛ فالأعیان الثابتة عین الأسماء الإلهیّة؛‏‎ ‎‏والأسماء الإلهیّة و تجلیّات لإسم «الله » باعتبار، و أجزاؤه باعتبار‏‎ ‎‏آخر. فالأعیان الثابتة تجلیّات لإسم «الله » باعتبار، و أجزاؤه باعتبار.‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 976

‏فهی تجلیّات للحقیقة الإنسانیّة باعتبار، و أجزاؤها باعتبار، لأنّ‏‎ ‎‏الحقیقة الأنسانیّة عین ذلک الإسم الجامع لاتحاد التعیّن و المتعیّن.‏‎ ‎‏فالعین الثابتة الأحمدیّة الّتی هی الحقیقة الإنسانیّة، و هی الحقیقة‏‎ ‎‏المحمّدیّة(ص) هی المتجلّیة فی صورة الأسماء و الأعیان فی عالم‏‎ ‎‏الأسماء و الأعیان الثابتة. و «العالم» بمعنی ماسوی الله هو صور‏‎ ‎‏الأسماء و مظهرها. فهو صورة الحقیقة الإنسانیّة و مظهرها، لأنّا قلنا‏‎ ‎‏إنّ الأسماء و الأعیان تجلیّات تلک الحقیقة و باعتبار، و أجزاؤها‏‎ ‎‏باعتبار، و صورتها صورة تلک الحقیقة و مظهرها؛ فالحقیقة‏‎ ‎‏المحمّدیّة هی الّتی تجلّت فی صورة العالم؛ والعالم من الذرّة إلی‏‎ ‎‏الدرّة ظهورها و تجلّیها.‏

‏     ثم قال قدّس سرّه العزیز:‏

‏     فإن قلت: إذا کان اسم «الله » و العین الثابتة المحمّدیّة‏‎ ‎‏متّحدتین فی العین، فلِم أسند العالم إلی تلک العین، و لم یسند‏‎ ‎‏إلی ذلک الإسم؟ أقول: العین الثابتة تعیّن ذلک الإسم، و الشی ء‏‎ ‎‏یفعل بتعیّنه؛ فالمتجلّی فی الملک و الملکوت و الجبروت‏‎ ‎‏واللاهوت تلک الحقیقة بإذن الله و خلافته؛ والله هوالملک الحقّ‏‎ ‎‏المبین.‏

‏     إنتهی کلامه، زید فی الروحانیین مقامه.‏

‏نور‏

‏     ‏‏قد عرفت، بما کشفنا الغطاء عن بصرک و صارالیوم حدیداً، أنّ‏‎ ‎‏ثبوت الأعیان الثابتة فی العلم الإلهی بوجه کثبوت الأنوار الناقصة‏‎ ‎‏فی النور التامّ و العقل التفصیلی فی العقل البسیط الإجمالی. و حیث‏‎ ‎‏لا حجاب فی الأعیان و الأسماء، کلّ ما نسب إلی العین الثابتة،‏‎ ‎‏نسبت إلی الذات المقدّسة و الأسماء و الصفات الإلهیّة.‏‎ ‎‏فالتجلّیات، مع کونها فی لباس الأسماء والصفات و کسوة الأعیان،‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 977

‏ذاتیة.‏

‏     فالقیاس بالماهیّة و الوجود مع کونه مع الفارق لیس الأمر فی‏‎ ‎‏المقیس علیه علی ما أفاد، قدس سرّه، عند أرباب البصیرة و‏‎ ‎‏أصحاب الذوق و السلوک. فإنّ انتساب الآثار إلی الماهیّة، إمّا بنظر‏‎ ‎‏الوحدة فی الکثرة، و أنّ الوجود مع تنزّهه عن التعیّنات ظاهر فیها و‏‎ ‎‏هو الأشیاء کلّها و إمّا بنظر أصحاب الفلسفة الرسمیّة من کون‏‎ ‎‏العالم، أی الکلّیّات الطبیعیّة، موجوداً. لا المشرب العرفانی؛ فإنّه‏‎ ‎‏عند الأحرار خیال فی خیال.‏

‏     و بالجملة، إنّ أراد بقوله: إنّ الشی ء یفعل بتعیّنه، أنّه لا یفعل ذاته‏‎ ‎‏بذاته بلا التعیّن الإسمی و الصفتی، أو فی کسوة الأعیان، فهو حقّ؛‏‎ ‎‏کما عرفت تحقیقه. لکنّه لا یوجب نفی الإنتساب إلی المتعیّن؛ بل‏‎ ‎‏الفعل منسوب الی المتعیّن حقیقة لا التعیّن. و إن أراد أنّ التعیّن‏‎ ‎‏فاعل، فلا وجه صحیح له. و إن أراد أنّه آلة للمتعیّن، فمع کونه‏‎ ‎‏خلاف التحقیق لا یوجب نفی الإنتساب أیضاً.‏

‏     والتحقیق الحقیق بالتصدیق ما عرفت فی طیّ الأنوار الإلهیّة أنّ‏‎ ‎‏الذات فی کسوة التعیّنات الأسمائیّة تتجلّی علی الأعیان الثابتة؛ و‏‎ ‎‏فی کسوتها تتجلّی علی الأعیان الخارجیة. ولکن لعدم الحجاب و‏‎ ‎‏صفاء المرآة کان التجلّی ذاتیاً، لا شریک له تعالی فی إلهیّته. و هذا‏‎ ‎‏أحد معانی الحدیث ـ منقول بمعناه واللفظ لیس کذلک ـ الوارد عن‏‎ ‎‏أهل بیت العصمة، سلام الله علیهم: أنّ التوحید الحقیقی بإیقاع‏‎ ‎‏الإسم علی المسمّی؛ و إلا فعبادة الإسم کفر، و عبادة الإسم و‏‎ ‎‏المسمّی شرک.‏‎[30]‎‏ صدق ولیّ الله .‏‎[31]‎‏(508)‏

‏ ‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 978

نسبت عین ثابت انسان کامل به سایر اعیان

‏إعلم، أنّ النسبة بین العین الثابتة للإنسان الکامل و بین سائر الأعیان‏‎ ‎‏فی الحضرة الأعیان، کالنسبة بین الإسم «الله » الأعظم فی الحضرة‏‎ ‎‏الواحدیّة و سائر الأسماء فی کلتا جهتیه؛ أعنی جهة غیبه، المعبّر‏‎ ‎‏عنها ب«الفیض الأقدس»؛ وجهة ظهوره، المعبّر عنها ب«الإسم الله ‏‎ ‎‏الأعظم» ،و مقام «الألوهیّة» و حضرة «الواحدیّة»، و «الجمع». فکما‏‎ ‎‏أنّه بجهة غیبه لایظهر فی مرآة و لا یتعیّن بتعیّن، و بجهة الأخری‏‎ ‎‏تظهر فی جمیع المراتب الأسمائیّة و ینعکس شعاع نوره فی‏‎ ‎‏مرائیها، و ظهور سائر الأسماء تبع ظهوره، کذلک العین الثابت‏‎ ‎‏للإنسان الکامل بجهته الجمعیّة الإجمالیّة المنتسبة إلی حضرة‏‎ ‎‏الجمعیّة لایظهر فی صورالأعیان. فهو بهذه الجهة غیب، و بجهته‏‎ ‎‏الأخری ظاهر فی صورالأعیان، فی کلّ بحسب استعداده و مقامه و‏‎ ‎‏صفاء مرآته و کدورته.‏‎[32]‎‏(509)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 979

ظهور اسم الله بر عین ثابت انسان کامل

عدم ورود تکثر و غیریت به حضرت اعیان و اسما

‏عین الثابت للإنسان الکامل خلیفة الله الأعظم فی الظهور بمرتبة‏‎ ‎‏الجامعیّة، و إظهار الصور الأسمائیّة فی النشأة العلمیّة؛ فإنّ الإسم‏‎ ‎‏الأعظم لاستجماعه الجلال و الجمال و الظهور و البطون لایمکن أن‏‎ ‎‏یتجلّی بمقامه الجمعی لعین من الأعیان، لضیق المرآة و کدورتها‏‎ ‎‏وسعة وجه المرئی و صفائها؛ فلابدّ من مرآة تناسب وجه المرئی و‏‎ ‎‏یمکن أن ینعکس نوره فیها حتی یظهر عالم القضاء الإلهی. و لولا‏‎ ‎‏العین الثابت الإنسانی، لما یظهر عین من الأعیان الثابتة؛ و لولا‏‎ ‎‏ظهور، لما ظهر عین من الأعیان الخارجیّة و لا ینفتح أبواب الرحمة‏‎ ‎‏الإلهیّه. فبالعین الثابتة الإنسانیّة اتّصل الأوّل بالآخر، و ارتبط الآخر‏‎ ‎‏بالأوّل؛ فهی مع کلّ الأعیان، معیّة قیّومیّة.‏

‏     ‏‏إیّاک، ثّم إیّاک، و الله حفیظک فی أولیک و أخراک، أن تتّبع ما‏‎ ‎‏تشابه من کلمات العرفاء السالکین و بیانات الأولیاء الکاملین، فتظنّ‏‎ ‎‏أنّ فی الحضرة الأعیان و الأسماء تکثّراً؛ أو تغیّراً؛ أو تمیّزاً، أو مرآة‏‎ ‎‏و مرئیّاً؛ أو وجود شی ء من الأشیاء؛ أو حصول حقیقة من الحقائق؛‏‎ ‎‏أو خبراً من عین من الأعیان؛ أو أثراً من اسم من الأسماء علی النحو‏‎ ‎‏الّذی فی الممکن؛ تعالی الله عن ذلک علوّاً کبیراً. فإنّ اتّباع‏‎ ‎‏المتشابهات من کلماتهم من غیر التجسّس لمغزی مرامهم و‏‎ ‎‏التفتیش البالغ لحقیقة مقاصدهم عند ولیّ مرشد یرشدک إلیها‏‎ ‎‏یوجب الخروج عن طور التوحید الّذی هو قرّة أعین أهل المعرفة و‏‎ ‎‏الأولیاء، و الإلحاد بأسماءالله الّتی هی کعبة قلوب السالکین و‏‎ ‎‏العرفاء.‏‎[33]‎‏(510)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 980

تناسب ظهور اعیان خارجی با اقتضای اسمای الهی

‏أنّ ظهور الأعیان الخارجیّة إنّما یکون حسب اقتضاء الأسماء‏‎ ‎‏الإلهیّة، علی نظام ما فی العلم الربوبی و حضرة الأعیان الثابتة،‏‎ ‎‏فلکلّ حقیقة من حقائق الأسماء الإلهیّة  رقیقة، تکون مظهرها فی‏‎ ‎‏العالم الغیبی، و حکم الظاهر و المظهر سواء فی السنّة الإلهیّة، فما‏‎ ‎‏هو مظهر «الرّحمن» تکون الرحمة فیه غالبة، و یکون محیطاً علی‏‎ ‎‏سائر المظاهر اللطفیّة و الجمالیّة، و حاکماً علیها. و ما کان مظهر‏‎ ‎‏«المالک» و «الواحد» کذلک بالنسبة إلی  المظاهر القهریّة.‏‎[34]‎‏(511)‏

‏ ‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 981

نقد نظر قیصری در باب میزان بهره مندی اعیان ثابته از وجود

‏«تَتْمیمٌ: الأعْیان مِنْ حیْث تعیّناتهَا العَدَمیّة و امْتیازها مِنَ الوُجوُد‏‎ ‎‏المطلق راجِعَةِ اِلی العَدَم».‏

‏     قوله: تتمیم، اَقُول هذا التّتمیم مُخالِفٌ لِذوْق اصْحاب المعْرِفَةِ وَ‏‎ ‎‏منافٍ لِکلماتِهم بَل هوَ معنی مبْتذل مخالِف لِلتّوحیدِ فَهل تری انّ‏‎ ‎‏مرادهمْ الأعیان الثّابتَة ما شمّتْ رائحة الوُجُود ازلاً و ابداً و انّ العالم‏‎ ‎‏غیْب ما ظهر قطّ وَالله ظاهِر ما غابَ قطّ ما ذکرهُ هذا الفاضِل اَو‏‎ ‎‏لِکَلامِ اَمیر المؤمنین، عَلیْه السَّلام، مَع کمال لِطافتهِ هذا التّوْجیه‏‎ ‎‏الرّکیک بل مقصُودهم کسْر الأصْنام وَ محْو الأوْهام وَ ترک الغیْر و‏‎ ‎‏رَفض الشّرْک مُطلقاً.‏‎[35]‎‏(512)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

آینه تجلیات در عین تجلیات

‏«و یجُوز انْ یکونَ تلکَ الأعیان الأعیان الخارجیّة لذلِک قال و انْ‏‎ ‎‏شِئت قلتَ انْ یری عینَه اَی عین الحقّ فانّ جمیعَ الحقائِق الأسْمائیّة‏‎ ‎‏فی الحضْرة الأحَدیّة عین الذّات...».‏

‏     قوله: وَ یجُوز انْ یکونَ تلک الأعیان، لایجُوز انْ یکون المراد‏‎ ‎‏بالأعْیانِ» الأعیان الخارجیّة وَ لاَ الأعیان الثّابتةِ فانَّ غایة الخلقة وَ‏‎ ‎‏التّجلّی لاتکوُن غیر الذّات وَ الأسماء، و ایضاً الأعیان هی المرآة‏‎ ‎‏للتّجلیّات لاعینها و هذا موافق للْحَدیث القدْسیّ: کنتُ کنزاً مخفیّاً‏‎ ‎‏فَاحبَبتُ انْ اعْرَف اَی احْبَبْتُ اَنْ اعرف ذاتی بمقام الکنزیّة الّتی هی‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 982

‏مقام الواحِدیّةَ الّتی فیها الْکثرة الأسمائیّة المختفیة فخلقت الخلق‏‎ ‎‏لکی اتجلّی منَ الحضْرةِ الأسْمائیّة الیَ الأعیان الخلقیّة وَ اعَرف‏‎ ‎‏نَفسی فی المرائی التّفْصیلیّة.‏‎[36]‎‏(513)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

بیان ترتیب ظهور اعیان ثابته و حقایق خارجیه

ضرورت تأمل در فهم حقایق عرفانی

‏و بالحری أن نذکر مالخّصه الشیخ العارف الکامل، قاضی سعید‏‎ ‎‏الشریف القمی، رضی الله عنه، ممّا فصّله بعض أهل المعرفة. قال‏‎ ‎‏فی ‏‏البوارق الملکوتیة:‏

‏     ‏‏قال: إنّ الحقائق الخارجیة فی حال غیبتها تحت أستار الأسماء‏‎ ‎‏الّتی وسائط مشهودها. سألت تلک الأسماء سؤال افتقار و قالت: إنّ‏‎ ‎‏العدم قد أعمانا عن إدراک بعضنا بعضاً، و عن معرفة ما یجب لکم‏‎ ‎‏من الحقّ علینا. فلو أنّکم أظهرتم أعیاننا، لکنتم أنعمتم علینا، و‏‎ ‎‏أمکن لنا أن نقوم بحقوقکم. و لکانت سلطنتکم متحققّة؛ و الیوم‏‎ ‎‏أنتم سلاطین علینا بالقوّة، من دون جنود و لاعدّة. فهذا الّذی نطلبه‏‎ ‎‏منکم أکثر نفعاً لکم ممّا فی حقّنا.‏

‏     فلمّا سمعت الأسماء الإلهیّة  مقالة الحقائق الغیبیّة، نظرت فی‏‎ ‎‏ذوات أنفسها، و صدقت الممکنات؛ و طلبت ظهور أحکامها حتّی‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 983

‏یتمیّز أعیانها بآثارها. فإنّ «الخلاّق» و «المدبّر» و غیرهما نظروا فی‏‎ ‎‏ذواتهم، فلم یروا خلاّقاً و لا مدبّراً، و لا غیر  ذلک. فجاءت تلک‏‎ ‎‏الأسماء إلی حضرة الإسم «البارئ»، فقالوا له: عسی أن توجد أنت‏‎ ‎‏هذه الأحکام الّتی اقتضت حقائقها. فقال «البارئ»: ذلک راجع إلی‏‎ ‎‏الإسم «القادر»؛ فإنّی تحت حیطته؛ فالتجأوا إلیه. فقال «القادر»: أنا‏‎ ‎‏تحت حکم «المرید»؛ فلا أوجد عیناً منکم إلاّ باختصاص؛ و لیس‏‎ ‎‏ذلک إلاّ بتخصّصه و أن یأتیه أمر من ربّه، فحینئذ أتعلّق أنا بالإیجاد.‏‎ ‎‏ففزعوا إلی  «المرید»، و ذکروا له مقالة «القادر». فقال «المرید»:‏‎ ‎‏صدق «القادر»؛ ولکنّی أنظر إلی  أنّه هل سبق العلم من الإسم‏‎ ‎‏«العلیم» بظهور آثار کم، فأخصّص أنا ماشاءالله من أحکامکم؛ فإنّی‏‎ ‎‏تحت حکمه. فصاروا إلی الإسم «العلیم». فقال «العالم»:‏‎[37]‎‏ قد سبق‏‎ ‎‏العلم بإیجادکم، و لکنّ الأدب أولی ؛ و لیس الأمر هنا بمحض‏‎ ‎‏الإفتقار، بل لابدّ من الإذن مرّة بعد أخری. و إنّ لنا کلّنا حضرة‏‎ ‎‏مهیمنة علینا. و هی الإسم «الله ».‏

‏     فاجتمعت الأسماء إلی الحضرة الإلهیّة ، فذکروا له قصّتهم، و‏‎ ‎‏أظهروا له ما اقتضت حقائقهم. فقال: حقّاً أقول أنا اسم جامع‏‎ ‎‏لحقائقکم، مشتمل علی مراتبکم، و إنّی دلیل علی ذات المقدّسة و‏‎ ‎‏حضرة الأحدیّة. فمکانکم أنتم و رفقائکم حتّی أعرض علیه‏‎ ‎‏مقاصدکم.‏

‏     فقال: یا من هو، یا من لاهو إلاّ هو، قد اختصم الملأ الأعلی و‏‎ ‎‏قالت الأعیان هکذا. فنودی من سرّه أن: أخرج علیهم، و قل لکلّ‏‎ ‎‏واحد من الأسماء ما یتعلّق بما یقتضیه حقائقها. فخرج الإسم «الله »،‏‎ ‎‏و معه الإسم «المتکلّم» یترجم عنه الممکنات و الأسماء الإلهیّة، و‏‎ ‎‏ذکر لهم ما أمره المسمّی. فتعلّق «العالم» بظهور الممکن الأوّل، و‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 984

‏«القادر» بظهور الممکن الثانی، و «المرید» بسائر الأعیان. فظهرت‏‎ ‎‏الأدبار و الأکوان.‏

‏     و أدّی الأمر إلی المنازعة و المخالفة؛ کما هو مقتضی الأسماء‏‎ ‎‏الجمالیّة و الجلالیّة. فقالت الأعیان: إنّا نخاف أن یفسد نظامنا، أو‏‎ ‎‏یطغی بعضنا علی بعضنا، و نلحق بالعدم الّذی کنّافیه. فالتجأوا، تارة‏‎ ‎‏أخری، إلی  الأسماء بتعلیم الأسم «العلیم» و «المدبّر»، و قالوا: أیّها‏‎ ‎‏الأسماء التی لکم السلطنة علینا، إن کان أمرکم علی میزان معلوم و‏‎ ‎‏حدّ مرسوم بأن یکون فیکم إمام یخفضنا و یخفض تأثیراتکم فینا،‏‎ ‎‏لکان أصلح لنا و لکم. فسمعوا ذلک و التجأوا إلی الإسم «المدبّر».‏‎ ‎‏فدخل «المدبّر» إلی المسمّی، و خرج بأمر الحقّ إلی الإسم «الربّ»‏‎ ‎‏فقال له: صدر الأمر بأن تفعل أنت ما یقتضیه المصلحة فی بقاء‏‎ ‎‏الممکنات. فقال: سمعاً و طاعة. و أخذ و زیرین یعینانه علی‏‎ ‎‏مصالحه. و هما «المدبّر» و «المفصّل». قال الله تعالی: «یُدَبِّرُ الأمرَ و‏‎ ‎‏یُفَصِّلُ الآیاتِ لَعَلَّکُم بِلِقآء رَبِّکُم تُوقِنونَ.»‏‎[38]‎‏ أی، ربّکم الّذی هو‏‎ ‎‏الإمام. فانظر ما أحکم کلام الله و أتقن صنع الله .‏‎[39]‎‏ إنتهی.‏

‏و میض‏

‏     ولعلّک بتوفیق الله و حسن تأییده بعد الإحاطة بما فی هذه‏‎ ‎‏الرسالة، الّتی لا أظنّک أن سمعت به فی غیرتلک المقالة، یمکنک‏‎ ‎‏فهم ما أرمزه ذلک العارف و تأویل ما أجمل ذلک المکاشف.‏

‏     ‏‏و إیّاک، ثمّ إیّاک، و الله حفیظک فی أولیک و أخریک، أن تحمل‏‎ ‎‏أمثاله علی ظاهرها، من غیر الغور الکامل إلی غامرها. و لاتأخذ‏‎ ‎‏بیدک الطعن علیهم، من غیر فهم مقصدهم؛ کما هودأب بعض‏‎ ‎‏المنتسبین إلی العلم. فإنّهم جعلوا میزان عدم صحة المطالب عدم‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 985

‏اطّلاعهم علیها أوعدم فهمهم إیّاها! فتراهم یتّهمون هؤلاء العظماء‏‎ ‎‏بکلّ التهمة، و یغتابون هذه المکاشفین کلّ الغیبة، مع أنّها أشدّ من‏‎ ‎‏الزِنیَة، تعصّباً منهم، تعصّب الجاهلیّة. أعاذنا الله من شرّالشّیطان‏‎ ‎‏الّذی هو قاطع عن طریق الرحمن.‏

‏و میض‏

‏     و اعلم، أنّ ما تلونا علیک و رفعنا الحجاب عن سرّه لدیک،‏‎ ‎‏بالنظر إلی إرجاع المسبّبات إلی أسبابها و انعطاف أمر المربوبات‏‎ ‎‏إلی  أربابها. و هو کما قال الشیخ العارف، خواجه عبدالله ‏‎ ‎‏الأنصاری:‏‎[40]‎‏ همه از آخر کار می ترسند و من از اوّل. و أشار إلیه‏‎ ‎‏المولوی‏‎[41]‎‏ فی المثنوی: «دیده می خواهم سبب سوراخ کن».‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 986

‏    ‏‏و بالجملة، هذا علی مذاق العارف المکاشف الّذی یتذکّر العهد‏‎ ‎‏الأزل و القضاء الأوّل؛ و إلاّ فبالنظر إلی ترتیب ظهور الحقائق الإلهیّة‏‎ ‎‏فی الهیاکل المقدّسة الطیّبة من الأنبیاء(ص) و الأولیاء(ع)، فطور‏‎ ‎‏آخر من الکلام، لکشف النقاب عن وجه المرام. فاستمع لما یتلی‏‎ ‎‏علیک من الأسرار، إن کنت من الأحرار.‏‎[42]‎‏(514)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 987


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 988

صادر اول: تجلیات اسم الله

‏ ‏

‏ ‏

عالم، ظهور اسم اعظم و مظهر مشیت مطلقه

‏تمام دار تحقق، از غایة القصوای عقول مهیمۀ قادسه تا منتهی‏‎ ‎‏النهایۀ صف نعال عالم هیولی و طبیعت، ظهور حضرت اسم الله ‏‎ ‎‏اعظم است و مظهر تجلی مشیت مطلقه است که امّ اسمای فعلیه‏‎ ‎‏است؛ چنانچه گفته اند: ظَهَرَ الْوُجُودُ ببِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیم.(515)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

اول مستفیض از فیض اقدس 

‏أوّل ما یستفیض من حضرة الفیض الأقدس و الخلیفة الکبری‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 989

‏حضرة الإسم الأعظم، أی الاسم «الله » بحسب مقام تعیّنه،‏‎ ‎‏باستجماع جمیع الأسماء و الصفات و ظهوره فی جمیع المظاهر و‏‎ ‎‏الآیات. فإنّ التعیّن الأوّل للحقیقة اللامتعیّنة هو کلّ التعیّنات و‏‎ ‎‏الظهورات. و لا یرتبط واحد من الأسماء و الصفات بهذا الفیض‏‎ ‎‏الأقدس إلاّ بتوسّط الإسم الأعظم علی الترتیب المنسَّق: کلّ حسب‏‎ ‎‏مقامه الخاصّ به.‏‎[43]‎‏(516)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

انحصار جمیع تجلیات در تجلی به اسم اعظم 

‏لاتَجلّی ازلاً وَ ابَداً اِلاّ التّجلّی باِلإسْم الأعْظم وَ هُوَ المُحیط المطْلق‏‎ ‎‏الأزلی الأبدیّ... وَ سائر الأسْماءِ رَشحات الإسْم الأعْظم وَ تجلّیاته‏‎ ‎‏الجمالیَّة وَ الجَلالیّة.‏‎[44]‎‏(517)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

مبدأ ظهور همه موجودات

‏«ظَهَرَ الوُجُودُ، ببِسْمِ الله ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ». یعنی هرچه پیدا بشود با‏‎ ‎‏اسم الله پیدا می شود. این اسم مبدأ ظهور همۀ موجودات است و‏‎ ‎‏این اسم عبارت از همان است، ـ شاید همان باشد ـ که در روایتی‏‎ ‎‏هست که خَلَقَ الله ُ الْمَشیئَةَ بِنَفْسِها ثُمَّ خَلَقَ الأَشیاءَ بِالْمَشیئَةِ.‏

‏     مشیت را که عبارت از همان ظهور اول باشد، بنفسه خلق کرده‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 990

‏است، یعنی بی واسطه است؛ همۀ چیزهای دیگر به مشیت واقع‏‎ ‎‏شده است.(518)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

باطن الوهیت و اسم الله

‏«وَ امَّا الإسْمُ الله فقیل اسْم لمرتَبة الأ لوُهیَّة وَ الظّاهِر انّه اسْم الوُجُود‏‎ ‎‏وَ التّجلّی باعْتبار تلک المرتبة الجامِعَة».‏

‏     قوله: وَ امَّا الإسْم الله الخ، بل التّحقیق انّ الإسْم الله اسْم لأحَدیَّة‏‎ ‎‏الجمْعیَّة الأسْمائیَّة باعْتبار وجْهَة الظّهورُ فی عالم الأسْماءِ وَالصِّفات‏‎ ‎‏وَ صُورته العیْن الثّابتَة لِلإنسانِ الکامِل کما انَّ مقام الألوُهیَّة مَقام‏‎ ‎‏ظهورُ الإسْم الله فِی الأعْیان الکونیَّة وَ المظاهِر الخلقیّة باعْتبار‏‎ ‎‏اَحدیَّة الجمْع کما انَّ مَرتَبة تدلی الأ لوُهیَّة وَ مرتبة جَمْع جمْعه هُو‏‎ ‎‏الفیض المقدّس الّذی هُو باطِن الأ لوُهیَّة کما انّ باطِن الإسْم الله وَ‏‎ ‎‏مقام غیبه هُوَ الفیض المقدّس فمقام الألوهیَّة باطنها و ظاهِرها مظهر‏‎ ‎‏الإسْم الله بباطنه و ظاهِره.‏‎[45]‎‏(519)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

تفاوت نحوۀ تجلی به اسم الله بر وجودات مختلف

‏کان التجلی ببعض الأسماء مقدّماً علی بعض. فکل اسم محیط، وقع‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 991

‏التجلی ابتداءً له وفی حجابه للإِسم المحاط. فاسم «الله »‏‎ ‎‏و«الرحمن» لاحاطتهما یکون التجلی لسائر الأسماء بتوسطهما؛‏‎ ‎‏وهذا من اسرار سبق الرحمةِ الغضب. ویکون التجلی باسم الله ‏‎ ‎‏للأسماء الأخر أولاً، وبتوسطها للاعیان الثابتة من کل حقیقة ثانیاً‏‎ ‎‏ـ إلا العین الثابت للانسان الکامل، فإن التجلی وقع له ابتداءً بلا‏‎ ‎‏توسط شیء ـ وللاعیان الخارجیة ثالثاً.‏

‏     وفی التجلی العینی ایضاً کان التجلی للانسان الکامل باسم الله ‏‎ ‎‏بلا واسطة صفة من الصفات او اسم من الأسماء، ولسائر‏‎ ‎‏الموجودات بتوسط الأسماء. وهذا من اسرار امر الله بسجود‏‎ ‎‏الملائکة لآدم، علیه السلام؛ وان جهل بحقیقة هذا الشیطانُ اللعین،‏‎ ‎‏لقصوره. ولولا تجلی الله باسمه المحیط لآدم، علیه السلام،‏‎ ‎‏لما یتمکن من تعلم الأسماء کلها. ولو کان الشیطان مربوب اسم الله ‏‎ ‎‏لما وقع الخطاب علی سجدته؛ ولما قصر عن روحانیة آدم،‏‎ ‎‏علیه السلام. وکون آدم مظهر اسم الله الأعظم اقتضی خلافته عن الله ‏‎ ‎‏فی العالمین.‏‎[46]‎‏(520)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 992

اسم جامع، ظهور اول

‏اوّل ما ظهَر فِی الوجُود هُوَ الأْم الجامِع لِجَمیع انواعِ الرّبُوبیّات‏‎ ‎‏بمظهره الجامِع الَّذی هُوَ الأسانُ الْکامِل.‏‎[47]‎‏(521)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

نخستین مظهر اسم اعظم

‏أوّل ما ظهر من مظاهر الإسم الأعظم مقام الرحمانیّة و الرحیمیّة‏‎ ‎‏الذاتیتین. و هما من الأسماء الجمالیّة الشاملة علی کلّ الأسماء؛ و‏‎ ‎‏لهذا سبقت رحمته غضبه.‏‎[48]‎‏ و بعد هما الأسماء الأخر من الأسماء‏‎ ‎‏الجلالیّة علی حسب مقاماتها.‏‎[49]‎‏(522)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

کعبه تجلیگاه اسم اعظم

‏ [‏‏کعبه‏‏]‏‏ که امّ القری است و مرکز بسط ارض است: وَ الْارْضَ بَعْدَ‏‎ ‎‏ذلِکَ دَحیها.‏‎[50]‎‏ و یَدُالله و بِحِیالِ الله و بِحیالِ بَیْتِ الْمَعْمُور است که‏‎ ‎‏سرّ قلب و در سماء رابعه است. پس، کعبۀ امّ القری سرّ آن بیت‏‎ ‎‏المعمور است که سرّ قلب است و سرِّسرِّ آن، یدالله ؛ و سرِّ مُستسرِّ‏‎ ‎‏آن، اسم الله الاعظم است.(523)‏

‏ ‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 993

عقل اول

‏ ‏

‏ ‏

هویت عقل

وجود منبسط، صادر اول

‏هل بلغک اختلاف ظاهر کلمات الحکماء المتألّهین و الفلاسفة‏‎ ‎‏الأقدمین، کمفید الصناعة و معلّمها، و من یتلوه من المحقّقین مع‏‎ ‎‏کلمات العرفاء الشامخین و المشایخ العارفین فی کیفیّة الصدور و‏‎ ‎‏تعیین أوّل ما صدر من المبدأ الأوّل؟ قال فی «المیمر» العاشر من‏‎ ‎‏أثولوجیا:‏

‏     ‏‏فإنّ قال قائل: کیف یمکن أن تکون الأشیاء من الواحد المبسوط‏‎ ‎‏الّذی لیس فیه ثنویّة و لا کثرة بجهة من الجهات؟ قلنا: لأنّه واحد‏‎ ‎‏محض مبسوط، لیس فیه شی ء من الأشیاء؛ فلمّا کان واحداً محضاً،‏‎ ‎‏انبجست منه الأشیاء کلّها. و ذلک أنّه لمّا لم یکن له هویّة، انبجست‏‎ ‎‏منه الهویّة. و أقول و اختصر القول: إنّه لمّا لم یکن شیئاً من الأشیاء،‏‎ ‎‏رأیت الأشیاء کلّها منه، غیر أنّه و إن کانت الأشیاء کلّها إنّما انبجست‏‎ ‎‏منه؛ فإنّ الهویّة الأولی، أعنی بهاهویّه العقل، هی الّتی انبجست منه‏‎ ‎‏أوّلاً بلا وسط. ثمّ انبجست منه جمیع هویّات الأشیاء الّتی فی العالم‏‎ ‎‏الأعلی و العالم الأسفل بتوسّط هویّة العقل و العالم العقلی.‏‎[51]‎

‏إنتهی کلامه.‏

‏     ‏‏ثمّ شرع فی البرهان علی مطلبه. و لیس لنا الحاجة إلیه. و إلیه‏‎ ‎‏یرجع کلام سائر المحقّقین کرئیس فلاسفة الإسلام فی ‏‏الشفاء‏‎[52]‎‏ و‏‎ ‎‏غیره من مسفوراته، و الشیخ المقتول،‏‎[53]‎‏ و غیر هما من أساطین‏‎ ‎‏الحکمة و أئمّة الفلسفة.‏

‏     و قال الطائفة الثانیة، إنّ أوّل ما صدر منه تعالی و ظهر عن‏‎ ‎‏حضرة الجمع، هو الوجود العالم المنبسط علی هیاکل الموجودات‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 994

‏المشار إلیه بقوله تعالی: و «مَا أَمرُنَا إلاّ واحدَةٌ.»‏‎[54]‎‏ و «أَینَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ‏‎ ‎‏وَجهُ الله .»‏‎[55]‎

‏    ‏‏قال الشیخ صدرالدین القونوی، خلیفة الشیخ الکبیر،‏‎ ‎‏محیی الدین فی نصوصه: ‏

‏     و الحقّ سبحانه من حیث وحدة وجوده لم یصدرعنه إلا واحد،‏‎ ‎‏لا ستحالة إظهار الواحد و إیجاده من حیث کونه واحداً ما هو أکثر‏‎ ‎‏من واحد. لکن ذلک الواحد عندنا ما هو الوجود العام المفاض علی‏‎ ‎‏أعیان المکوّنات و ما وجد منها و مالم یوجد ممّا سبق العلم‏‎ ‎‏بوجوده. و هذا الوجود مشترک بین القلم الأعلی الّذی هو أوّل‏‎ ‎‏موجود، المسمّی أیضاً بالعقل الأوّل و بین سائر الموجودات لیس‏‎ ‎‏کما یذکره أهل النظر من الفلاسفة.‏‎[56]‎

‏انتهی کلامه. ‏

‏     و قال بمثل المقالة فی ‏‏مفتاح الغیب و الوجود.‏‎[57]‎

‏    ‏‏و قال کمال الدین عبدالرّزاق القاسانی فی اصطلاحاته:‏

‏     التجلّی الشهودی هو ظهور الوجود، المسمّی باسم «النور». و‏‎ ‎‏هو ظهور الحقّ بصور أسمائه فی الأکوان الّتی هی مظاهرها. و ذلک‏‎ ‎‏الظهور هو نفس الرحمان الّذی یوجد به الکل.‏‎[58]‎‏ انتهی.‏

‏مطلع‏

‏     قد حان حین أداء ما فرض علینا بحکم الجامعة العلمیّة و‏‎ ‎‏العرفانیّة و الأخوّة الإیمانیّة بإلقاء الحجاب عن وجه مطلوبهم‏‎ ‎‏بحیث یرتفع الخلاف من البین ویقع إصلاح ذات البین. فإنّ طور‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 995

‏العرفاء و إن کان طوراً وراء العقل، إلا أنّه لا یخالف العقل الصریح و‏‎ ‎‏البرهان الفصیح، حاشا المشاهدات الذوقیّة أن تخالف البرهان؛ و‏‎ ‎‏البراهین العقلیّة أن تقام علی خلاف شهود أصحاب العرفان. ‏

‏     فنقول: إعلم، أیّها الأخ الأعزّ، أنّ الحکماء الشامخین و الفلاسفة‏‎ ‎‏المعظّمین لمّا؛ کان نظر هم إلی الکثرة و حفظ مراتب الوجود من‏‎ ‎‏عوالم الغیب و الشهود و ترتیب الأسباب و المسببات و العوالم‏‎ ‎‏الصاعدات و النازلات، لا جرم یحقّ لهم أن یقولوا بصدور العقل‏‎ ‎‏المجرد أوّلاً؛ ثّم النفس. إلی أخیرة مراتب الکثرات. فإنّ مقام‏‎ ‎‏المشیئة المطلقة لا کثرة فیه؛ و إنّما هی تتحقّق فی المرتبة التالیة‏‎ ‎‏منه، و هی تعیّناته. فالمشیئة لاندکاکها فی الذات الأحدیّة و‏‎ ‎‏استهلاکها فی الکبریاء السرمدیّة، لم یکن لها حکم حتّی یقال فی‏‎ ‎‏حقّها إنّها صادرة أو غیر صادرة.‏

‏ ‏

‏ ‏

ایضاح مقصود فلاسفه از سوی حضرت امام

صدور یا تجلی و ظهور

حقیقت ظهور حق از منظر شهود کثرت و وحدت

‏     ‏‏و أمّا العرفاء الشامخون و الأولیاء المهاجرون لمّا کان نظر هم‏‎ ‎‏إلی  الوحدة و عدم شهود الکثرة، لم ینظروا إلی  تعیّنات العوالم،‏‎ ‎‏ملکها أو ملکوتها، ناسوتها أو جبروتها. ویروا أنّ تعیّنات الوجود‏‎ ‎‏المطلق، المعبّر عنها ب «الماهیات» و «العوالم» أیّة عوالم کانت،‏‎ ‎‏إعتبار و خیال، و لذا قیل: العالم عند الأحرار خیال فی خیال. و قال‏‎ ‎‏الشیخ الکبیر محیی الدین: العالم غیب ما ظهر قطّ؛ و الحقّ ظاهر ما‏‎ ‎‏غاب قطّ‏‎[59]‎‏ إنتهی. فما کان فی دار التحقّق و الوجود و محفل الغیب‏‎ ‎‏و الشهود إلا الحقّ، ظاهراً و باطناً، أوّلاً و آخراً. و ماوراءه من‏‎ ‎‏تلبیسات الوهم و اختراعات الخیال.‏

‏مطلع ‏

‏     بل ترجع و نقول: إنّ کلام المحقّق القونوی أیضاً لیس عند‏‎ ‎‏العرفاء الکاملین بشی ء؛ بل ما توهّم أنّه من کلمات الأولیاء‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 996

‏الشامخین، عندهم فاسد و فی سوق أهل المعرفة کاسد. فإنّ‏‎ ‎‏الصدور لابّد من مصدر و صادر، و یتقوّم بالغیریّة و السوائیّة. و هی‏‎ ‎‏مخالفة لطریقة أصحاب العرفان و غیر مناسبة لذوق أرباب الإیقان.‏‎ ‎‏و لذا تراهم یعبّرون عن ذلک، حیث یعّبرون ب «الظهور» و «التجلّی».‏‎ ‎‏أمِن وراء الحقّ شی ء حتّی ینسب الصدور إلیه؟ بل «هو الاوّلُ و‏‎ ‎‏الآخِرُ و الظاهِرُ و الباطِنُ.»‏‎[60]‎‏ قال مولانا، أبو عبدالله الحسین، علیه‏‎ ‎‏الصلاة و السلام، فی دعاء «عرفة»: ألِغَیرِکَ مِنَ الظهُورِ ما لَیسَ لَکَ؟‏‎ ‎‏صدق ولیّ الله ، و روحی له الفداء. فالعالم بجهة السوائیّة ما ظهر‏‎ ‎‏قطّ؛ و الکلّی الطبیعی غیر موجود فی نظر أهل الحقّ؛ و بغیرها، هو‏‎ ‎‏اسمه «الظاهر».‏

‏مطلع ‏

‏     ‏‏هذا حکم من غلب علیه سلطان الوحدة، و تجلّی الحقّ بالقهر‏‎ ‎‏علی جبل إنّیّته و جعله دکّاً دکّاً؛ و ظهر علیه بالوحدة التامّة و‏‎ ‎‏المالکیّة العظمی؛ کما یتجلّی بذلک عند القیامة الکبری. و أمّا الّذی‏‎ ‎‏یشاهد الکثرة بلا احتجاب عن الوحدة، و یری الوحدة بلا غفلة عن‏‎ ‎‏الکثرة، یعطی کلّ ذی حقّ حقّه؛ فهو مظهر «الحکم العدل» الّذی لا‏‎ ‎‏یتجاوز عن الحدّ و لیس بظلاّم للعبد، فحکم تاره بأنّ الکثرة متحقّقة‏‎ ‎‏و تارة بأنّ الکثرة هی ظهور الوحدة. کما نقل عن المتحقّق بالبرزخیّه‏‎ ‎‏الکبری و الفقیر الکلّ علی المولی و المرتقی ب «قاب قوسین أو‏‎ ‎‏أدنی».‏‎[61]‎‏ المصطفی المرتضی المجتبی، بلسان أحد الأئمّة: لنا مع‏‎ ‎‏الله حالات هو هو، و نحن نحن، و هو نحن، و نحن هو.‏‎[62]‎

‏    ‏‏و کلمات أهل المعرفة، خصوصاً الشیخ الکبیر، محیی الدین،‏‎ ‎‏مشحونة بأمثال ذلک؛ مثل قوله: الحقّ خلق، و الخلقَ حقّ؛ و الحقّ‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 997

‏حقّ، و الخلق خلق.‏‎[63]‎‏ و قال فی فصوصه:‏

‏    ‏‏و من عرف ما قرّرناه فی الأعداد و أنّ نفیها عین ثبتها، علم أنّ‏‎ ‎‏الحق المنزّه هو الخلق المشبّه، و إن کان قد تمیّز الخلق من الخالق.‏‎ ‎‏فالأمر الخالق، المخلوق؛ و الأمر المخلوق، الخالق.‏

‏     إلی  أن قال:  ‏

‏ ‏

‏فالحقّ خلق بهذا الوجه فاعتبروا‏

‏ ‏‏و لیس خلقاً بذاک الوجه فادّکروا‏

‏من یدر ما قلتُ لم تخذل بصیرته‏

‏ ‏‏و لیس یدریه إلا من له البصر‏

‏جمّع و فرّق فإنّ العین واحدة‏

‏ ‏‏و هی الکثیرة لا تبقی و لا تذر.‏‎[64]‎‏(524)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 998

‏اینک موجودات عالم را تحت نظر قرار داده تا ببینیم کدام یک‏‎ ‎‏قابلیت دارد که صادر اول باشد.‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 999

بررسی موجودات و تعیین صادر اول

صادر اول، صرف الفعلیه و بسیط الهویه

‏     ‏‏موجودات ممکنه، یا جوهر و یا عرض می باشند. جوهر به‏‎ ‎‏خلاف عرض در وجود مستقل است و آن یا فعلیت تمام و یا قوۀ‏‎ ‎‏محض و یا مجتمع از فعلیت و قوه است. فعلیتِ حالّ در قوه در‏‎ ‎‏قسم اخیر، صورت جسمیه است که با همۀ صور که به ترتیب‏‎ ‎‏عبارتند از: صورت عنصریه و صورت معدنیه و صورت نباتیه و‏‎ ‎‏صورت حیوانیه و صورت انسانیه، مرکب می باشد.‏

‏     صورت نباتیه و صورت حیوانیه و صورت انسانیه را ـ در کتاب‏‎ ‎‏نفس ـ از نفوس که تعلق به بدن دارند، می شمارند؛ چون اشیاء‏‎ ‎‏عالم از این اقسام بیرون نیستند.‏

‏     اکنون باید دید که کدام یک از آنها صادر اول است.‏

‏     اگر عرض صادر اول باشد باید اول جوهر صادر شود و این‏‎ ‎‏خلاف فرض است و یا لازم می آید با اینکه رتبۀ جوهر مقدم‏‎ ‎‏است، عرض که در رتبۀ متأخر قرار دارد، آن را ایجاد کند و این‏‎ ‎‏محال است. علاوه بر این: عرض قابل اینکه صادر اول باشد،‏‎ ‎‏نیست.‏

‏     اگر هیولی که قوۀ محض است صادر اول باشد، تلازمی که بین‏‎ ‎‏هیولی و صورت در طبیعیات ثابت شده، باطل می شود. علاوه بر‏‎ ‎‏اینکه هیولایی که قوۀ محض است چطور می تواند مستقل باشد.‏

‏     اگر صورت صادر اول باشد، تلازم بین صورت و هیولی نیز‏‎ ‎‏باطل می شود، با اینکه تلازم بین آن دو برهانی است.‏

‏     اگر نفس صادر اول باشد، لازم می آید بدن که متعلق اوست قبل‏‎ ‎‏از او باشد و یا اینکه نفس متعلق خود را ایجاد کند، در صورتی که‏‎ ‎‏فعل نفس به واسطۀ متعلق است.‏

‏     اگر صادر اول جسم باشد، چون جسم مرکب است خلاف‏‎ ‎‏برهان و قاعدۀ الواحد لازم می آید.‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1000

‏     ‏‏پس باید صادر اول یک موجود صرف الفعلیه و بسیط الهویه‏‎ ‎‏باشد و انتخاب نام آن هم به اختیار شماست آن را به نور یا‏‎ ‎‏روحانیت محمدیه ‏‏صلی الله علیه و آله وسلم‏‏ یا عقل اول یا قلم و یا هرچه دلت‏‎ ‎‏می خواهد، نامگذاری کن.‏

‏     اما دلیل نقلی بر اینکه صادر اول عقل است مانند قول‏‎ ‎‏پیامبر ‏‏صلی الله علیه و آله وسلم‏‏ است که: «أوّل ما خلق الله العقل» و مانند قول حضرت‏‎ ‎‏امیر ‏‏علیه السلام‏‏ است حین سُئل عن العالم العلوی: «صور عاریة عن الموادّ‏‎ ‎‏خالیة عن القوّة والاستعداد تجلّی لها فأشرقت و طالعها فتلألأت‏‎ ‎‏ألقی فی هویتها مثاله و أظهر عنها أفعاله...»‏‎[65]‎‏ گرچه ظاهر عبارات‏‎ ‎‏این حدیث غیر از آن است.(525)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

اختلاف فلاسفه و عرفا در صادر اول 

صادر اول (وجود سعی بسیط)

چشمِ محاط ناچار از دیدن ماهیت است 

‏بین فلاسفه و عرفا خلاف است در اینکه فلاسفه صادر اول را‏‎ ‎‏دارای ماهیت و محدودیت دانسته و غیر حق را صاحب حد‏‎ ‎‏می دانند‏‎[66]‎‏ ولیکن عرفا قائل شده اند به اینکه وجود بما انّه وجود،‏‎ ‎‏غیر محدود و صرف الوجود است و صدور وجودی محدود و‏‎ ‎‏صاحب ماهیت از او محال است.‏

‏     فلاسفه می گویند: از مبدأ اعلی و وجود صرف بما انّه وجود،‏‎ ‎‏عقل اول به نحو اطلاق و عدم تحدّد صادر نگردیده است و صادر‏‎ ‎‏اول به صرافت و بساطت صرف الوجود ابسط نیست، بلکه مقید به‏‎ ‎‏ماهیت و حد است و هکذا صادر ثانی و عقل دوم تا آنجا که مراتب‏‎ ‎‏عقول و نفوس تمام شده و عالم طبیعت شروع شده و بالاخره تا‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1001

‏هیولای اُولی، وجودی محدود از وجود محدود و دارای ماهیت‏‎ ‎‏صادر شده است و به این نحو برای اشیاء طولیت قائل شده که‏‎ ‎‏یکی در طول دیگری واقع شده و همه، موجودِ محدود و صاحب‏‎ ‎‏ماهیت می باشند.‏

‏     عرفا می گویند: صدور موجود محدود از موجود غیر محدود،‏‎ ‎‏محال است،‏‎[67]‎‏ به این ملاک که خود فلاسفه در مقام سبر و تقسیم‏‎ ‎‏موجودات و اشیاء ممکنه گفته اند: موجودات یا قائم به ذات بوده و‏‎ ‎‏یا در قیام خود محتاج به غیر می باشند و آنکه احتیاج به غیر دارد یا‏‎ ‎‏حالّ در غیر است و غیر از او مستغنی است، ویا حالّ در غیر است‏‎ ‎‏وغیر از او مستغنی نیست؛ آنکه محل از او مستغنی است عرض‏‎ ‎‏می باشد، و آنکه محل از او مستغنی نیست صورت است و محل‏‎ ‎‏ماده و هیولی است و مجموع مرکب از حالّ و محل جسم است، و‏‎ ‎‏آنکه در قیام به چیزی احتیاج ندارد یا مادی است و یا مادی‏‎ ‎‏نیست، و آنچه مادی نیست یا مقارن ماده و طبیعت و لواحق ماده‏‎ ‎‏است و یا مقارن ماده نیست، آنچه مادی نیست و مقارن ماده و‏‎ ‎‏طبیعت است نفس است و آنچه مقارن ماده و طبیعت نیست مجرد‏‎ ‎‏می باشد.‏‎[68]‎

‏    ‏‏سپس فلاسفه می گویند: اعراض نمی توانند از حق بسیط و‏‎ ‎‏مبدأ اعلی صادر شوند؛ زیرا عرض موضوع لازم داشته و نخست‏‎ ‎‏باید موضوع محقق شود تا عرض موجود گردد، و موضوع و جسم‏‎ ‎‏هم نمی تواند صادر اول باشد چون جسم مرکب است و مرکب،‏‎ ‎‏من حیث انّه مرکب نمی تواند از بسیط واحد من جمیع الجهات‏‎ ‎‏صادر شود.‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1002

‏     و اما ماده و هیولی هم نمی تواند صادر اول باشد؛ چون قیام او‏‎ ‎‏به صورت است و مادامی که صورت نباشد ماده نمی تواند موجود‏‎ ‎‏باشد و صدور آن، بدون صدور صورت محال است.‏

‏     و همچنین صورت متقوم به ماده است و لذا صورت بدون ماده‏‎ ‎‏هم نمی تواند صادر اول باشد. هذا کله در موجودات طبیعی و‏‎ ‎‏مادی.‏

‏     و اما چیزی که مادی نیست اگر مقارن ماده و لواحق ماده باشد‏‎ ‎‏نیز نمی تواند صادر اول باشد؛ زیرا وجود مقارن با ماده است،‏‎ ‎‏بنابراین صادر اول باید مجرد باشد و آن عبارت از عقل اول‏‎ ‎‏است.‏‎[69]‎

‏    ‏‏اشکال عرفا بر فلاسفه این است که به همان بیانی که اشیاء‏‎ ‎‏دیگر نمی توانند صادر اول باشند، بنابر عقیدۀ فلاسفه، عقل اول‏‎ ‎‏هم نمی تواند صادر اول باشد؛ چون محدود و صاحب ماهیت‏‎ ‎‏است ولذا قابلیت و لیاقت ندارد از آنچه که خود تعین و محدودیت‏‎ ‎‏ندارد، صادر گردد.‏‎[70]‎

‏    ‏‏یعنی چطور می شود چیز متعین و محدود بما انّه محدود از‏‎ ‎‏صرف الوجود غیر متعین که در صراحت کمال غیر محدودیت‏‎ ‎‏است صادر گردد؟‏

‏     بنابراین نمی توان حدود و ماهیات را به بیان آورد و ماهیات و‏‎ ‎‏حدود غیر از شوائب و اوهام چیزی نیست و اصلاً تعین و حد در‏‎ ‎‏نظام وجود غیر قابل تصدیق بوده و وجود ماهیات به کلی باطل‏‎ ‎‏می باشد؛ چنانکه فلاسفه در اول ورود در مباحث کتاب خود‏‎ ‎‏می نویسند: ماهیات موجودات بالعرض بوده و نسبت وجود را به‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1003

‏آنها بالعرض می دانند؛ زیرا متعلم در اول ورود با امتلاء قلب از‏‎ ‎‏تحقق ماهیات و با شیطنت و هم هرچه می بیند، تعینات و کثرات و‏‎ ‎‏انسان و حیوان و نبات و ... را می بیند، لذا به چنین شخصی که‏‎ ‎‏چشم و گوش و دلش پُر از اباطیل است، نمی توان گفت ماهیات‏‎ ‎‏موجود نیستند.‏

‏     بنابراین: ایشان برای ارفاق به حال متعلمین، اول بالعرض بر‏‎ ‎‏ماهیات اطلاق وجود نموده و در اواسط یا اواخر کتابشان که‏‎ ‎‏متعلمین یک قدم از دایرۀ تقلید بیرون آمده و قشور اوهام از راه‏‎ ‎‏تربیت علمی زایل شد، آن گاه می گویند: «الماهیة من حیث هی‏‎ ‎‏لیست الاّ هی» یعنی ماهیت موجود نبوده و وجود بالعرض معنی‏‎ ‎‏ندارد، اگر وجودِ بالحقیقه نباشد بالعرض آن هم فایده نداشته و‏‎ ‎‏نیستی خواهد بود. پس باید ماهیات را کنار گذاشت (إنْ هِیَ إلاَّ‏‎ ‎‏أسْمَاءٌ سَمَّیْتُمُوهَا أ نْتُمْ وَ آبَاؤُکُمْ مَا أنْزَلَ الله بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ).‏‎[71]‎

‏     ‏‏وجودات صاحب ماهیات از حق صادر نشده و تشکیک در‏‎ ‎‏مراتب وجود باطل است، بلکه یک وجود مستطیل بسیط هست.‏‎ ‎‏این طور نیست که نخست عقل و سپس هیولایی باشد. هیولی با‏‎ ‎‏عقل اول یکی است، یعنی اصلاً حدی نیست تا دو چیز باشد و‏‎ ‎‏چیزی نیست که وجود را مقید و محدود سازد، بلکه باید گفت:‏‎ ‎‏کلمۀ صدور را برداشته و یا بگویید: صدور عبارت از ظهور است و‏‎ ‎‏صرف الوجودِ غیر متعین ظهور داشته و این وجود، بسیط می باشد‏‎ ‎‏و این طور نیست که وجودی باشد و وجود دیگر ابسط از او، و‏‎ ‎‏عقل اول ابسط از همه ولیکن متعین، بلکه صرف الوجود با تمام‏‎ ‎‏ابسطیت و غیر محدودیت ظهور کرده است. حال نام آن، چه ظهور‏‎ ‎‏و چه صدور و چه جلوه باشد همه یک کمال است که ظهور نموده‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1004

‏و یک جمال است که تجلی کرده و غیر از یک حقیقت نوریۀ‏‎ ‎‏واحده که عبارت از وجود ابسط و وجود منبسط است، چیز‏‎ ‎‏دیگری نیست و آن وجود است که نور و ظهور و کمال و جمال‏‎ ‎‏است و حقیقت نوریۀ وجود است که علم و قدرت و اراده است.‏

‏     حقیقت نوریۀ وجودیه است که به نحو غیر محدود و غیر‏‎ ‎‏متناهی، پهناور و مستطیل، با یک هویت و یک حقیقت و بدون‏‎ ‎‏مراتب و بدون تفاوت و بدون ماهیات و حدود، اعماق را پُر کرده و‏‎ ‎‏این حدود غیر از عدمیات چیزی نبوده و شوائب و اوهام می باشد.‏‎ ‎‏از ضعف عقول و دیده ها است که ظلمت را در مقابل نور، چیزی‏‎ ‎‏می بینند. مثلاً اگر آفتاب اشراق نور کرده و نور از روزنه ها تابید،‏‎ ‎‏انسان چندین نور می بیند در صورتی که اگر بتواند با قدرت عقل به‏‎ ‎‏صرف نور نگاه کند و این میانه ها را که عدم نور بوده و چیز دیگری‏‎ ‎‏نیست در نظر آورد و این حدود را که عدم محض است، الغا نماید‏‎ ‎‏بیش از یک حقیقت نوریه نخواهد دید؛ چنانکه اگر به بیرون از‏‎ ‎‏اتاق می رفت یک حقیقت می دید و اگر این پنجره ها را خراب‏‎ ‎‏می کرد یک نور می دید و باز اگر کسی شب با فانوسی از وسط‏‎ ‎‏خیابانی که درختانی در کنار آن است برود، به کنار هر درختی که‏‎ ‎‏می رسد می بیند درخت مقابلش سایه نداشته و درختان دیگر‏‎ ‎‏سایه دارند و وقتی حرکت می کند می بیند سایه ها در حرکت است.‏

‏     و همچنین اگر در آفتاب راه بروی و آفتاب مثلاً از جانب مشرق‏‎ ‎‏بدرخشد و قامت رسای تو مقابل شعاع آفتاب بوده و نور آفتاب به‏‎ ‎‏قد و بالای تو افتاده باشد، از طرف مخالف سایه ای پیدا می شود،‏‎ ‎‏وقتی حرکت می کنی می بینی آن سایه نیز با تو در حرکت است و‏‎ ‎‏گمان می کنی که آن سایه چیزی است که با تو مرافقت و مصاحبت‏‎ ‎‏می نماید در صورتی که چیزی نیست و عدم النور است و مقابل تو‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1005

‏خالی از نور است. یک قدم که برمی داری نور بدون مانع تابیده و‏‎ ‎‏بدنت مانع از تابیدن نور به قدم جلوتر می شود به طوری که اگر‏‎ ‎‏ملتفت باشی و بتوانی به اصل نور نگاه کنی، یک نور می بینی و این‏‎ ‎‏حد چیزی نیست که موجب تکثر باشد، یک هویت واحد بسیط و‏‎ ‎‏ابسط است که غیر آن هویت چیزی نیست.‏

‏     نگویید: اگر سرتاسر عالم یک هویت و یک جلوه و یک ظهور‏‎ ‎‏انبساطی است، دیگر تجدد معنی ندارد که این دسته بروند و دستۀ‏‎ ‎‏دیگر از دنبال بیایند.‏

‏     زیرا باز این خیال و وهم است، اگر آینه ای را داخل اتاقی‏‎ ‎‏گذاشته و آفتاب از روزنه ای در آن اتاق بتابد، این نور که مستقیماً‏‎ ‎‏نمی تواند به پشت دیوار بتابد، می توان آن را از طریق آینۀ داخل‏‎ ‎‏اتاق و آینه های دیگر به پشت دیوار تاباند و در این نظر کثرت و‏‎ ‎‏تقدم و تأخر و اول و آخر دیده می شود، ولی اگر بتوان به ذات نور‏‎ ‎‏نگاه کرد و نظر را به صرف النور رساند به طوری که این خلوّ نظر‏‎ ‎‏به انسان تکثر را ننماید ـ به بیان دیگر اگر تمام آینه ها شکسته‏‎ ‎‏شود ـ یک نور دیده می شود و تقدم و تأخر و اول و آخر و مقدم و‏‎ ‎‏تالی در بین نبوده و یک هویت خواهد بود، ولی قوت نظر لازم‏‎ ‎‏است که انسان این تکثر را بردارد.‏

‏     ‏‏این تعمق و قوت نظر برای عقول قویه و خالی از تسویلات و‏‎ ‎‏شوائب فراهم است تا بتوانند صرافت وجود را دیده و به اصل نور‏‎ ‎‏نظر کنند.‏

‏     ولکن حدقۀ چشم تو کوچک است و با این حدقۀ محاط‏‎ ‎‏نمی توان از ورای این انواری که به نظر محدود می آید، به اصل نور‏‎ ‎‏نگاه کرد. این حدقۀ چشم فقط محدودیتها را دیده و انسان و‏‎ ‎‏حیوان و من و تو و عالم طبیعت را می بیند، ولی اگر حدقۀ دیده‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1006

‏وسیع و بزرگ باشد که بتواند از ورای عالم و کنگرۀ قصرِ دار‏‎ ‎‏امکان، به عالم طبیعت و عالم امکان نظر کند، یک حقیقت و یک‏‎ ‎‏هویت را به صراح ذات و بدون تفاوت و کثرت و تعدد، دیده و‏‎ ‎‏خواهد دانست که حدود و ماهیات چیزی نیستند و عقل اول‏‎ ‎‏موجودی که از ماهیت و وجود مرکب باشد نیست، بلکه وجودی‏‎ ‎‏است که فاقد کمال واجب الوجود است، البته فقدان، چیزی که به‏‎ ‎‏حقیقت وجودی عقل اول منضم باشد نیست.‏

‏     و همچنین عقل ثانی، نوری است که کمال عقل اول را نداشته و‏‎ ‎‏این نبود کمال عقل اول در او با او دو چیز نیست، بلکه مانند نور و‏‎ ‎‏ظلمت است که ظلمت عدم نور است واین طور نیست که اگر نور‏‎ ‎‏نباشد ظلمت چیزی باشد و هکذا عقل ثالث الی آخره.‏

‏     و بالجمله: تشابک اعدام است که کثرت می نماید و الاّ یک‏‎ ‎‏حقیقت و هویت است و هرجا نور این هویت نتابیده، عدم است و‏‎ ‎‏از این اعدام در متخیّلۀ عقل، ظلمتها تولید می شود که آنها را‏‎ ‎‏ماهیات دانسته و گمان می کند که در عالم، وجودی و ماهیتی‏‎ ‎‏هست و در نتیجه من و تو و انسان و حیوان می بیند و گذشته و‏‎ ‎‏آینده می پندارد، در صورتی که اگر دقت نظر به اوج عالم برسد و‏‎ ‎‏از آنجا تماشا کند، جز یک حقیقت نخواهد دید که آن فقط ظهور و‏‎ ‎‏تجلی صرف الوجود است.‏

‏ ‏

‏مطلق آوازها از شه بود‏

‏ ‏‏گرچه از حلقوم عبدالله بود‏‎[72]‎

‏ ‏

‏    ‏‏گرچه از مرائی انسانی و حیوانی تجلی دارد، و تو چون حدقۀ‏‎ ‎‏چشمت را توسعه نداده ای، این ماهیات را می بینی و اگر حدقه را‏‎ ‎‏بزرگ کنی یک حقیقت دیده و باقی را اعدام خواهی دید.(526)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1007

وجود صادر اوّل

تبیین مقدمات مطلب

بسایط خارجیه و ترکیب عقلی

‏عقل اول و صادر اول غیر از وجود نیست؛ زیرا از حق جز وجود‏‎ ‎‏صادر نمی شود و جهت صدور تنها وجود است.‏

‏     برای رسیدن به مطلب به چند مقدمه احتیاج داریم:‏

‏     مقدمۀ اول اینکه: گفتیم از بسیط من جمیع الجهات، جز واحد‏‎ ‎‏صادر نمی شود و جهت وجودیۀ عقل اول که صادر اول است از‏‎ ‎‏مبدأ اعلی صادر شده است.‏

‏     ‏‏ذکر این مقدمه برای این است که وقتی در مقدمۀ دوم می گوییم‏‎ ‎‏که چون عقل اول معلول است و به حکم معلولیت از علت ناقص تر‏‎ ‎‏است پس عقل اول به تحلیل عقلی مرکب خواهد بود، نگویند که‏‎ ‎‏از مبدأ بسیط من جمیع الجهات، مرکب صادر شده است؛ لذا‏‎ ‎‏برای رفع این سخن می گوییم: نقص که امر عدمی است ازمبدأ‏‎ ‎‏صادر نشده، بلکه جهتی که به آن جهت صدور متحقق گردیده،‏‎ ‎‏همان جهت وجودیۀ عقل اول است.‏

‏     مقدمۀ دوم این است که: به حکم معلولیت، معلول از وجود‏‎ ‎‏علت ناقص تر است و محال است یکی از دو چیزی که از جمیع‏‎ ‎‏جهات با یکدیگر مساوی می باشند، علت برای دیگری باشد، پس‏‎ ‎‏وجود علت از وجود معلول اقوی و وجود معلول اضعف از‏‎ ‎‏اوست، در نتیجه نمی تواند وجود معلول اول صرف وجود باشد تا‏‎ ‎‏نتواند عقل آن را تحلیل نماید و معلول اول مثل واجب تعالی‏‎ ‎‏نیست که غیر از وجود، چیزی از مفاهیمی که مصداق آنها غیر‏‎ ‎‏وجود است بر او صدق نکند.‏

‏     مقدمۀ سوم این است که: تحلیل دو قسم است: تحلیل خارجی‏‎ ‎‏و تحلیل عقلی؛ اگر بعد از تحلیل دو جنس مختلف پیدا شود، در‏‎ ‎‏این صورت تحلیل، خارجی است چنانکه بعد از تجزیۀ آب،‏‎ ‎‏اکسیژن و ئیدروژن و بعد از تجزیۀ هوا، ازت و اکسیژن حاصل‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1008

‏می شوند.‏

‏     و اگر حاصل تحلیل در خارج چیزی جز محلَّل نباشد، چنین‏‎ ‎‏محلَّلی را بسیط گویند، مانند عناصر اربعه از قبیل آب و هوا بنابر‏‎ ‎‏عقیدۀ قدما.‏

‏     بسایط خارجیه هنگامی که مورد تحلیل عقلی واقع می شوند،‏‎ ‎‏مرکب عقلی می گردند؛ زیرا عقل در مقام تحلیل، برای آنها یک‏‎ ‎‏وجود و یک نقصان و حد وجود قائل است گرچه نقص و حد و‏‎ ‎‏محدودیت امر وجودی نیست تا با وجود، دو شی ء مستقل و‏‎ ‎‏مخلوط با یکدیگر باشند.‏

‏     ‏‏ترکیب اعم از معنایی است که در اذهان ساده می باشد؛ اذهان‏‎ ‎‏ساده گمان می کنند که باید مثلاً ارده و شیره و یا انگبین و سرکه ای‏‎ ‎‏باشد و آنها را با هم مخلوط کنند تا مرکب حاصل شود.‏

‏     اگر دو مفهوم که با یکدیگر متقابل هستند، از یک شی ء انتزاع‏‎ ‎‏شوند در صورتی که مصداق آنها مختلف باشد، آن شی ء را مرکب‏‎ ‎‏گویند به خلاف مفاهیمی که با یکدیگر متوافق می باشند و گرچه‏‎ ‎‏در عالم مفهومیت با یکدیگر اختلاف دارند ولیکن مصداق آنها‏‎ ‎‏مختلف نبوده و برای همۀ آنها بیش از یک مصداق نیست. مثل‏‎ ‎‏مفهوم علم و قدرت و حیات و اراده و وجود، که گرچه از نظر‏‎ ‎‏مفهوم با یکدیگر فرق دارند ولی محال است که در مصداق با هم‏‎ ‎‏تفاوت داشته باشند و مصداق علم غیر از مصداق قدرت، حیات،‏‎ ‎‏اراده و وجود یا برعکس باشد.‏

‏     لذا از ذات باری با اینکه بسیط من جمیع الجهات است مفاهیم‏‎ ‎‏متعدده انتزاع می شود و عقل هر چیزی را می تواند تحلیل کند جز‏‎ ‎‏ذات بسیط من جمیع الجهات را که او اصلاً تحلیل نمی شود و‏‎ ‎‏به گونه ای صرف الوجود است و صرافت دارد که نتیجۀ تحلیل‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1009

‏عقل، عین محلَّل است و عقل هرچه صرف الوجود را مورد تحلیل‏‎ ‎‏قرار دهد غیر از وجود چیزی از آن حاصل نمی شود. ولی در‏‎ ‎‏موجودات ممکنه اگر دو مفهوم که با یکدیگر مختلف و متقابل‏‎ ‎‏می باشند داشته باشیم، محال است آنچه از جهتی مصداق برای‏‎ ‎‏یکی از آن دو هست از همان جهت، مصداق برای دیگری هم‏‎ ‎‏باشد. مثل اینکه بگویند زید عالم به فقه و جاهل به موسیقی است‏‎ ‎‏و یا مانند اینکه در عقل اول می گویند: او موجود و ناقص است، که‏‎ ‎‏مفهوم  موجود بر جهت وجودیه او که صادر از مبدأ است منطبق‏‎ ‎‏می باشد. و محال است که مفهوم ناقص هم بر همان جهت منطبق‏‎ ‎‏باشد، بلکه آن جهت تضییق از علت و محدودیت و حیثیت تعیّنی‏‎ ‎‏در او، مصداق مفهوم ناقص است به خلاف مفهوم موجود و مفهوم‏‎ ‎‏کامل نسبت به حضرت احدیت که مصداق موجود همان مصداق‏‎ ‎‏کامل است و مصداق کامل همان مصداق موجود است بلکه‏‎ ‎‏مصداق کامل، جهت وجود به نعت شدت و قوت و صرافت و‏‎ ‎‏کمال است وهرکدام از این دو مفهوم بر حضرت باری از جهت و‏‎ ‎‏حیثیت وجود صادق می باشند، ولی بر موجودات دیگر هر یک از‏‎ ‎‏دو مفهوم موجود و ناقص، از یک حیثیت صادق نیستند.‏

‏     پس مفاهیمی که بر حضرت حق صادق می باشند، مانند مبدأ و‏‎ ‎‏ربّ و محیی و قادر و ازلی و ابدی مصداق همۀ آنها یکی است و‏‎ ‎‏کلٌّ الی ذاک الجمال یشیر.‏

‏     و بالجمله: خداوند به همان حیثیت وجودیه که ربّ العالمین‏‎ ‎‏است، قادر و مبدأ و ازلی و ابدی است.‏

‏ ‏

‏ ‏

اقسام چهارگانه ترکیب

صدور امر واحد از مبدأ بسیط 

ترکیب صادر اول از وجود و عدم 

‏     ‏‏برای شرح و توضیح مطلب می گوییم: ترکیبات مختلف‏‎ ‎‏می باشند یک ترکیب از صورت و هیولی است و ترکیب دیگر از‏‎ ‎‏اجزاء مقداریه است و ترکیبی مانند ترکیبات مشهور از امور‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1010

‏موجودۀ مختلفه است و ترکیبی از وجود و عدم است که شرّ‏‎ ‎‏التراکیب است. البته قسم اخیر را که ترکیب می نامیم مثل ترکیبات‏‎ ‎‏دیگر نیست که اجزاء مرکب، اشیاء متأصل و متقابل با یکدیگر‏‎ ‎‏باشند، بلکه این ترکیب یک ترکیب عقلی است که اختلاط از‏‎ ‎‏وجدان و فقدان است و یک جزء مرکب موجود نیست و برای‏‎ ‎‏مفهوم آن، ما بازاء خارجی مشهود و محسوس و قابل اشاره و از‏‎ ‎‏سنخ وجود نیست.‏

‏     و بالجمله: یک قسم مرکب هست که با انحلال عقلی به وجدان‏‎ ‎‏و فقدان منحل می شود و این دو مفهوم از یک حیثیت بر یک وجود‏‎ ‎‏صدق نمی کنند، بلکه از حیثیات مختلفۀ متضاده بر یک وجود‏‎ ‎‏صادق می باشند به خلاف بسیط من جمیع الجهات که گرچه‏‎ ‎‏مفاهیم مختلفه بر آن صادق است ولیکن غیر از حیثیت وجود‏‎ ‎‏دارای حیثیت دیگری نیست و در بسیط الحقیقۀ من جمیع الجهات‏‎ ‎‏که واجب الوجود من جمیع الجهات هم هست، همۀ مفاهیم از یک‏‎ ‎‏حیثیت بر او صادق است و او به چیزی غیر از وجود تحلیل‏‎ ‎‏نمی شود و هرچه مورد تحلیل واقع شود چیزی جز وجود از کار‏‎ ‎‏درنمی آید و در مقابل هر مفهومی که قابل صدق بر اوست جز‏‎ ‎‏حقیقت واحدۀ خارجیه وجود ندارد.‏

‏     اگرچه در عقل اول هم مفاهیم علم و قدرت و حیات و اراده و‏‎ ‎‏غیر آنها دارای مصداق واحدی است و همۀ آنها از حیثیت واحده‏‎ ‎‏بر آن صادق است ولی مفاهیم دیگر، مثل نقص نسبت به واجب و‏‎ ‎‏وجودِ تام نبودن، از جهت و حیثیت وجود بر او صادق نیستند.‏

‏     والحاصل: وقتی عقل، صادر اول را ملاحظه می کند می بیند که‏‎ ‎‏این وجود در مرتبۀ ذات، در وجود استقلال نداشته و ممکن است‏‎ ‎‏وجود داشته باشد یا نداشته باشد و از این موجود با این حد و‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1011

‏نقصان که در وجود استقلال ندارد، یک حد انتزاع نموده و او را به‏‎ ‎‏این حد نیز، تجزیه می نماید گرچه حد در خارج موجود نیست،‏‎ ‎‏بلکه فقدان واقعی است.‏

‏     مقدمۀ دیگر این است که: آنچه از واجب الوجود صادر‏‎ ‎‏می شود، یک امر وجودی بسیطی است که در آن از آن حیثیتی که‏‎ ‎‏صادر شده ترکیبی نیست، ولی هنگامی که صادر می شود با امر‏‎ ‎‏عدمی و نقصان متعانق است و این جهت نقص به حکم معلولیت‏‎ ‎‏است.‏

‏     ‏‏والحاصل: از واجب الوجود دو چیز صادر نمی شود تا بر‏‎ ‎‏خلاف قاعده از بسیط، کثیر صادر گردد، بلکه صادر غیر از یک‏‎ ‎‏حقیقت بسیطه که تنها وجود است نیست و چیز دیگری که ما بازاء‏‎ ‎‏داشته باشد صادر نمی شود و صادر بسیط است. منتها به حکم‏‎ ‎‏تضییق معلول از علت خود، از لوازم این صادر بعد از صدور،‏‎ ‎‏نقصان او نسبت به علت آن است و لذا این صادر بعد از صدور،‏‎ ‎‏متعانق با نقصان است و نقصان در خارج واقعیت ندارد، بلکه‏‎ ‎‏مصداق حقیقی نقصان همان وجود معلول است و ما که در بحث‏‎ ‎‏اصالة الوجود پیوسته فریاد می زدیم که غیر از وجود، چیزی‏‎ ‎‏متأصل نیست و ماهیت هیچ و عدم است و واقعیت ندارد، به این‏‎ ‎‏معنی نبود که حتی نقصان و عدمی بودن آن هم واقعیت ندارد،‏‎ ‎‏بلکه مراد از اینکه ماهیت واقعیت ندارد، این است که ماهیت‏‎ ‎‏چیزی که موجود و متأصل باشد نیست.‏

‏     و اگر تا حال می گفتیم آنچه در خارج است غیر از وجود چیزی‏‎ ‎‏نیست، برای فهماندن این معنی بود که گمان نشود ماهیت در‏‎ ‎‏خارج موجود است و الاّ موجودات ممکنه از وجود و ماهیت‏‎ ‎‏مرکب می باشند و این ترکیب، حقیقی است و آنها از جهت دو‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1012

‏حیثیت تحت مفاهیم واقع می شوند و چنانکه به حمل شایع‏‎ ‎‏صناعی می گوییم: عقل اول موجود است، در حالی که باید در‏‎ ‎‏حمل شایع، مصداق محمول در واقع و خارج باشد، همچنین در‏‎ ‎‏عداد آن به حمل شایع می گوییم: عقل اول نسبت به علت و واجب‏‎ ‎‏الوجود ناقص است، پس عقل اول مصداق مفهوم ناقص است؛‏‎ ‎‏زیرا چنانکه گفتیم، باید در حمل شایع صناعی مصداق محمول‏‎ ‎‏حقیقةً در خارج باشد و در غیر این صورت حمل شایع نخواهد‏‎ ‎‏بود، بنابراین عقل اول مرکب از وجود و عدم می باشد.‏

‏     و بالجمله: وجود عقل اول در هر دو جملۀ «هذا موجود‏‎ ‎‏بالحمل الشایع» و «هذا ناقص بالحمل الشایع» مشارٌ الیه بوده و‏‎ ‎‏چنانکه مصداق مفهوم وجود است و وجودش واقعیت دارد،‏‎ ‎‏همچنین مصداق برای مفهوم ناقص هم می باشد، پس مصداق‏‎ ‎‏ناقص هم در خارج هست. منتها چنانکه گفته ایم و باز هم‏‎ ‎‏می گوییم، ما قائلیم که نقصان ما بازاء وجودی در خارج ندارد، ‏‎ ‎‏بلکه در خارج امر عدمی است لیکن این عدم در خارج واقعیت‏‎ ‎‏دارد.‏

‏     ‏‏بنابراین: عقل اول از کمال و نقص و از وجود و عدم مرکب‏‎ ‎‏است و معنای ترکیب عقلی همین بود که گفتیم، پس معنای ترکیب‏‎ ‎‏عقلی این نیست که عقل اول در خارج مثل واجب الوجود، من‏‎ ‎‏جمیع الجهات بسیط باشد و چنانکه واجب به هیچ وجه ترکیب‏‎ ‎‏ندارد، او هم ترکیب نداشته باشد و عقل بدون ملاک و بدون اینکه‏‎ ‎‏نحوۀ وجود آنها در خارج مختلف باشد یکی را مرکب و دیگری را‏‎ ‎‏بسیط بداند. می توان گفت: اصلاً معنی ندارد عقل چنین حرف غیر‏‎ ‎‏مربوطی را بگوید، بلکه معلول اول در خارج وجودی متشابک و‏‎ ‎‏متعانق با عدم و مرکب از وجود و عدم است و این معنای ترکیب‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1013

‏عقلی است و علت عقلی بودن ترکیب این است که عقل در تحلیل‏‎ ‎‏می تواند فقدان و نقصان و عدمیت را یک طرف و وجدان و وجود‏‎ ‎‏را طرف دیگر قرار دهد.‏

‏     پس عقل اول در خارج مرکب است؛ گرچه ترکیب آن از عدم و‏‎ ‎‏وجود و نقص و کمال می باشد و عدمیت آن هم در خارج واقعیت‏‎ ‎‏دارد؛ چنانکه وقتی می گوییم زید اعمی است ولو عَمی امر عدمی‏‎ ‎‏است ولیکن این عدمیت خارجیت دارد مثل اُمّیت که خارجیت‏‎ ‎‏دارد ولی امر وجودی نیست.‏

‏     چون عقل اول در خارج، ترکیب از وجود و عدم ـ که شرّ‏‎ ‎‏التراکیب است ـ دارد، پس صادر اول بساطت من جمیع الجهات‏‎ ‎‏ندارد و آنچه  در قاعدۀ «الواحد لا یصدر منه الاّ الواحد» مسلم‏‎ ‎‏است و برهان دارد، فقط بسیط من جمیع الجهات است که‏‎ ‎‏هیچ گونه ترکیبی در آن راه ندارد.‏

‏     پس از عقل اول که وجودی متشابک با عدم است، کثیر صادر‏‎ ‎‏می شود، البته از جهت عدمی آن، چیزی صادر نمی شود تا گفته‏‎ ‎‏شود که عدم منشأ اثر نیست، بلکه علی ایّ حال کثرات از وجود‏‎ ‎‏صادر می شود، منتها از متحیث که وجود است به خاطر کثرت‏‎ ‎‏حیثیات، صوادر کثیره صادر می شود.‏

‏     و بالجمله: متحیّث که اصل وجود است، مصدر آثار است ولی‏‎ ‎‏چون حیثیات مختلفۀ متکثره ای مانند حیث عدمی و حیث‏‎ ‎‏وجودی در آن هست صادرهای مختلف و کثیر و پراکنده از او‏‎ ‎‏صادر می شود؛ چنانکه شما با اینکه دارای ارادۀ واحده هستید‏‎ ‎‏ولی به جهت حیثیات مختلفه در شما که اغلب آن حیثیات هم‏‎ ‎‏عدمی است، کارهای مختلف و صوادر متکثر، از شما صادر‏‎ ‎‏می شود. ولی خدا یک اراده ای دارد که عین ذات است و حیثیات‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1014

‏عدمی اصلاً در او راه ندارد و بسیط من جمیع الجهات است و لذا‏‎ ‎‏یک چیز که کثرت نوعی یا کثرت فردی ندارد از او صادر می شود.‏

‏     ذکر این مقدمه به این جهت بود که اگر عقل اول و صادر اول‏‎ ‎‏کثیر باشد و ترکیب داشته باشد، لازم می آید از حق تعالی بما ا نّه‏‎ ‎‏واحد، کثیر صادر شده باشد.‏

‏     حال اگر عقل اول واحد است، پس از او هم باید واحد صادر‏‎ ‎‏شود به این نحو که در عالم فقط یک رشتۀ طولی باشد، بدون اینکه‏‎ ‎‏کثرات عرضیه متحقق گردد و مثلاً صد نفر انسان هم زمان و در‏‎ ‎‏عرض واحد دیده شوند.‏

‏     برای رفع این اشکال هر صنفی برای توجیه حصول کثرت در‏‎ ‎‏عالم راهی باز کرده و وقوع کثرت در عالم را توجیه کرده و علت آن‏‎ ‎‏را بیان نموده و موضوع قاعدۀ «الواحد لا یصدر عنه الاّ الواحد» را‏‎ ‎‏چیزی قرار داده اند که به غیر از واجب الوجود من جمیع الجهات و‏‎ ‎‏بسیط من جمیع الجهات بر چیز دیگری منطبق نبوده و فقط بر او‏‎ ‎‏قابل انطباق می باشد؛ چون غیر او هرچه هست در آن جهت کثرت‏‎ ‎‏هست و مختلط از نقص و کمال بوده و یا مرکب از دو یا چند امر‏‎ ‎‏می باشد و چون بر عدم صدور کثرات از شی ء، غیر از قاعدۀ‏‎ ‎‏الواحد دلیل دیگری نیست؛ لذا بعد از آنکه عقل اول، از‏‎ ‎‏موضوعیت برای قاعده بیرون رفت، دیگر می توان راه را برای‏‎ ‎‏صدور کثرت از عقل اول باز کرد.‏

‏ ‏

‏ ‏

اشکال فخر رازی پیرامون نحوه صدور کثرت از عقل اول

شبهه ای دیگر از فخر رازی 

عقول عشره، یادگاری از هیأت قدیم

‏     ‏‏بلی اشتباه نشود، چنانکه فخر مرتکب این اشتباه شده است که‏‎ ‎‏چطور بعضی از کثرات از جهت و حیثیت عدمی و اعتباری صادر‏‎ ‎‏می شود.‏‎[73]‎‏ چنانکه بعضی از صوادر از جهت وجودی صادر‏‎ ‎‏می گردد؛ زیرا هیچ کس نگفته است که از حیثیت مقابل حیثیت‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1015

‏وجودیۀ عقل اول، چیزی صادر می شود، بلکه به لحاظ حیثیت‏‎ ‎‏مقابل حیثیت وجودی، از خود وجود عقل اول بعضی از کثرات‏‎ ‎‏صادر می شود.‏

‏     بعضی، اعتبارات و جهات تکثر در عقل اول را دو چیز‏‎ ‎‏دانسته اند: یکی جهت وجودی و دیگری جهت نقص که از جهت‏‎ ‎‏اول عقل ثانی موجود شده و به لحاظ جهت دوم فلک اول موجود‏‎ ‎‏شده است.‏‎[74]‎

‏    ‏‏و بعضی، جهات اعتباریه در عقل اول را کثیر دانسته اند،‏‎[75]‎‏ مثلاً‏‎ ‎‏گفته اند: برای عقل اول چند اعتبار است که عبارت از وجوب‏‎ ‎‏بالغیر و جهت امکان و ماهیت است.‏

‏     و به عبارت دیگر: وجود عقل اول اضافه ای به ماهیت آن دارد؛‏‎ ‎‏به این معنی که ماهیتی قابل آن وجود است، پس برای عقل اول‏‎ ‎‏یک وجوب بالغیر و یک وجود و یک ماهیت است.‏

‏     و یا گفته می شود: برای عقل اول، تعقل مبدأ و تعقل ذات و‏‎ ‎‏تعقل ماهیت خود هست و به جهت هر یک از تعقلها چیزی صادر‏‎ ‎‏می شود: از تعقل مبدأ  که تعقل شریفی است، عقل دوم و از تعقل‏‎ ‎‏وجود، نفس فلک اول و از تعقل ماهیت که اخسّ است صورت‏‎ ‎‏فلک صادر شده است.‏

‏     بعضی اوقات جهات اعتبار را در عقل چهار چیز شمرده اند:‏

‏     الف: وجود عقل به لحاظ اینکه ربط به مبدأ و اثر آن است.‏

‏     ب: ماهیت مظلمۀ آن.‏

‏     ج: جهت امکانیۀ آن.‏

‏     د: اصل وجود با قطع نظر از ملاحظۀ آن با چیز دیگر و ربط‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1016

‏بودن آن برای چیز دیگر.‏

‏     به لحاظ جهت اول، عقل دوم از وجود عقل اول صادر شده‏‎ ‎‏است و به لحاظ جهت دوم، از وجود عقل اول، هیولی و مادۀ فلک‏‎ ‎‏صادر شده است و به لحاظ جهت سوم، از وجود عقل اول صورت‏‎ ‎‏فلک صادر گردیده و به لحاظ جهت چهارم، از وجود عقل اول،‏‎ ‎‏نفس فلک اول صادر گشته است.‏

‏     ولیکن نباید جهات متکثره که گاهی آنها را دو جهت و گاهی‏‎ ‎‏سه جهت و گاهی چهار جهت شمرده اند، اسباب اشتباه و خدشه‏‎ ‎‏شود؛ چنانکه فخر رازی گرفتار اشتباه شده است.‏

‏     یکی از شبهات وی چنانکه گذشت این است که: سخن حکما‏‎ ‎‏درست نیست؛ زیرا گفته اند از جهت نقص عقل اول چیزی صادر‏‎ ‎‏می شود با اینکه از عدم، چیزی صادر نمی گردد.‏

‏     جواب این شبهه این است که: مراد حکما این نیست که از امر‏‎ ‎‏عدمی و سلبی چیزی صادر می شود، بلکه مقصود آنها این است‏‎ ‎‏که همۀ صوادر از وجود عقل اول ولیکن به ملاحظۀ حیثیات صادر‏‎ ‎‏می شود. مثلاً عقل اول از جهت قرب او به وجود اشرف و اکمل و‏‎ ‎‏کل الکمال و اثر بودنش برای آن و تعقل نمودن آن موجب صدور‏‎ ‎‏یک وجودی به نام عقل دوم می شود و به جهت تعقل نقص خود‏‎ ‎‏که هیچ استقلالی در وجود ندارد و فقیر محض و ناقص است، از‏‎ ‎‏وجود او چیز دیگری صادر می شود؛ چنانکه ما تخیلی داریم و آن‏‎ ‎‏اینکه فلسفه می آموزیم و این علم ریاضی و فکری موجب کمال‏‎ ‎‏ماست و از آن بوی عالمیت را استشمام می کنیم؛ لذا شاد و خرامان‏‎ ‎‏می شویم و انبساط پیدا می کنیم، سپس نظری به فنون مختلف عالَم‏‎ ‎‏می اندازیم می بینیم ما چند روزی نشسته ایم و یک رشته مطالبی‏‎ ‎‏درباره علت وقوع کثرت در عالم درست کرده ایم و بالاخره تیقن‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1017

‏هم حاصل نمی شود، از این جهت انکسار و انقباضی در ما حاصل‏‎ ‎‏می شود.‏

‏     پس این انقباض و انبساط در وجود ماست. بنابراین از وجود‏‎ ‎‏واحد از جهات حیثیات کمالیه و نقصانیه آثار مختلفی بروز و ظهور‏‎ ‎‏پیدا می کند.‏

‏     ‏‏شبهۀ دیگر فخر این است که: اگر گفتۀ حکما درست باشد،‏‎ ‎‏نباید بین کلمات آنها اختلاف باشد و حال آنکه بعضی می گویند:‏‎ ‎‏عقل اول یک جهت وجود و کمال و تعقل نسبت به مبدأ دارد که از‏‎ ‎‏آن جهت، عقل دوم موجود شده است و یک جهت نقصی دارد که‏‎ ‎‏فلک اول از آن موجود شده است، و بعضی می گویند: او یک‏‎ ‎‏جهت ماهیتی و یک جهت امکانی دارد که صورت فلک اول از‏‎ ‎‏جهت ماهیت آن و نفس فلک اول از جهت امکانش صادر شده‏‎ ‎‏است، پس این اختلاف کلمات کاشف از عدم صحت قول‏‎ ‎‏آنهاست.‏‎[76]‎

‏    ‏‏جواب این شبهه هم معلوم است؛ زیرا طرف سخن ایشان اهل‏‎ ‎‏خبره در فن است و این اختلاف کلمات اختلاف لبّی نیست، بلکه‏‎ ‎‏به این خاطر است که اگر کسی فلک را متکثر حساب کند و برای‏‎ ‎‏آن نفس و ماده و هیولی و صورت قائل باشد در قبال چنین کسی،‏‎ ‎‏آنها هم عقل اول را متکثر می دانند و اگر کسی فلک را یک چیز‏‎ ‎‏حساب کند در مقابل او آنها هم تنها برای عقل اول ماهیت اعتبار‏‎ ‎‏می کنند.‏

‏     علاوه بر اینکه در اینجا دو مطلب هست: یکی اینکه چرا‏‎ ‎‏درعالم کثرت واقع شده است با اینکه قاعدۀ «الواحد لا یصدر منه‏‎ ‎‏الاّ الواحد» برهانی است و لازمۀ آن این است که فقط یک رشتۀ‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1018

‏طولی که همه بسایط باشند درعالم باشد ولو آنچه در آخرین حلقه‏‎ ‎‏و سلسلۀ طولی واقع می شود در بساطت ضعیف تر از دیگران‏‎ ‎‏است.‏

‏     در رد این شبهه همین اندازه که موضوع قاعدۀ الواحد منحصر‏‎ ‎‏به مبدأ المبادی است و عقل اول واحد نیست و لذا ممکن است از‏‎ ‎‏او کثیر صادر شود، کفایت می کند ولو تثلیث و تربیع جهات در‏‎ ‎‏عقل اول غلط باشد.‏

‏     مطلب دیگر این است که: کیفیت وقوع کثرت در عالم چگونه‏‎ ‎‏است و چطور کثرت شروع شده است؟‏

‏     البته این مطلب دیگری است و ربطی به جواب اشکال ندارد‏‎ ‎‏ولو حکما در اعتبار جهات کثرت اشتباه هم کرده باشند جواب‏‎ ‎‏تمام است.‏

‏     و بالجمله: وقوع کثرت در عالم به نحوی که گفتیم حاصل‏‎ ‎‏گردیده تا به عقل عاشر و فلک نهم رسیده است.‏

‏     البته کسی حق دارد بگوید: از عقل عاشر هم یک نفس صادر‏‎ ‎‏می شد و به این ترتیب سرانجام کثرات عرضیه تولید نمی شد.‏

‏     جواب این است که: عقل عاشر، هیولی و مادۀ اُولی را صادر‏‎ ‎‏کرده است که به واسطۀ حرکت افلاک که حرکت دوریه‏‎ ‎‏غیر متناهی است، قابل انفعالات و استعدادات غیر محدود است.‏‎ ‎‏وقتی مادۀ قابل انفعالات و استعدادات غیر متناهی با مربی فعالی‏‎ ‎‏که تأثیر آن غیر متناهی است جمع شدند، با تربیت وی استعدادات‏‎ ‎‏از قوه به فعلیت رسیده و در عالم، کثرات عرضیه و اختلافات واقع‏‎ ‎‏می شود.‏

‏     این حاصل گفتۀ مشائین بود.‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1019

‏     مشائین به اتحاد عاقل و معقول قائل نبوده‏‎[77]‎‏ و تعقل عقل اول‏‎ ‎‏نسبت به مبدأ و ذات و ماهیت خود را به صور ارتسامیه‏‎ ‎‏می دانند.‏‎[78]‎

‏    ‏‏و آن صور ارتسامیۀ تعقلات مختلف را، منشأ صدور کثرات‏‎ ‎‏مختلف می دانند و چون آنها به علم ارتسامی قائل هستند، اصلاً‏‎ ‎‏ممکن است بگویند کثرات بدون واسطه طبق صور مرتسمۀ علمیه‏‎ ‎‏از حضرت حق صادر می شود. بلی آنها صور مرتسمۀ علمیه باری‏‎ ‎‏را متکثر و از ذات منفصل می دانند.‏

‏     ‏‏یک جهت تنبیهی در مسأله باقی مانده و آن این است که چرا‏‎ ‎‏عقول را منحصر به عقول عشره دانسته اند؟‏

‏     علت آن ازدواج نمودن عقل حکیم با رصد مترصدین و جمع‏‎ ‎‏شدن عقل وی و رصد منجم است؛ زیرا اگر حکیم به عقل حِکْمی‏‎ ‎‏خود اکتفا کند عقول را غیر متناهی می بیند؛ چنانکه اشراقیون که‏‎ ‎‏رصد را در نظر نگرفته اند، قائل شده اند به اینکه عقول غیر متناهی‏‎ ‎‏است،‏‎[79]‎‏ ولی مثل شیخ الرئیس چون اهل رصد بوده و به عقیدۀ‏‎ ‎‏منجمین نُه فلک دیده است به عقول عشره قائل شده است.‏‎[80]‎

‏    ‏‏بنابراین: از زمانی که افلاک تسعه را باطل دانسته اند عشریت‏‎ ‎‏عقول هم از بین رفته است.(527)‏

‏ ‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1020

نحوه تعلق صادر اول به مبدأ خود

وجود منبسط، ظهور ذات حق تعالی 

تفاوت در «متعلّق به» در مراتب صدور

‏حقیقت مطلب در وجود ممکنات این است که بدون آفت و‏‎ ‎‏احولیت چشم، به طفیل وجود حق دیده شوند.‏

‏     و بالجمله: اعلی درجۀ تعلق همین بود که گفتیم: که با اسقاط‏‎ ‎‏اضافات، وجود منبسط، صرف تعلق به مبدأ کمال است. پس اینکه‏‎ ‎‏محال است تعلق به غیر میان دو وجود باشد برای این است که در‏‎ ‎‏عالم جز یک حقیقت نیست «لیس فی الدار غیره دیّار» در دار‏‎ ‎‏تحقق فقط وجود است و تعلق، از احکامِ آن است و چون وجود،‏‎ ‎‏حقیقت مشکّکه است، تعلق هم مشکّک خواهد بود. و اعلی مرتبۀ‏‎ ‎‏وجود امکانی، دارای اعلی مرتبۀ تعلق است. یعنی تعلق عقل اول،‏‎ ‎‏اعلی مرتبۀ تعلق و ربط است و اوست که افقر موجودات است نه‏‎ ‎‏نفس.‏

‏     معنای فقر این نیست که موجودات از کمالات خالی باشند،‏‎ ‎‏بلکه معنایش این است که چون حقیقةً وجود معلولی، ربط و تعلق‏‎ ‎‏به وجود علّی است و چون وجود صادر اول از وجودات دیگر اشدّ‏‎ ‎‏است، پس تعلقش به مبدأ و ربط بودنش به مبدأ اشدّ است؛ البته‏‎ ‎‏فقر به این معنی در وجود صادر اول زیاد است.‏

‏     بنابراین هیولای اُولی اغنی الموجودات است؛ برای اینکه‏‎ ‎‏صرف قوّة الوجود است، هیچ فعلیت ندارد تا ربط و وجودِ تعلقی‏‎ ‎‏داشته باشد. شاید به همین معنای «فقر منزلی» اشاره باشد کلام‏‎ ‎‏حضرت رسول ‏‏صلی الله علیه و آله وسلم‏‏ که فرمود: «الفقر فخری»،‏‎[81]‎‏ البته اگر این‏‎ ‎‏جمله را از روی نظر باطنی فرموده باشد.‏

‏     بالجمله: یک نوع تعلق، که اعلی از تعلقات دیگر است، بین‏‎ ‎‏وجود علت و معلول هست که قابل تشکیک است؛ برای اینکه‏‎ ‎‏همان حیثیت صرفه و بسیطه ای که هیچ ترکیبی در آن نیست،‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1021

‏متعلق بها می باشد و عین حیثیتی است که در معلول بسیط است؛‏‎ ‎‏زیرا این همان است که از بسیط اول صادر شده است پس «ما‏‎ ‎‏صَدَرَ» هم، حیثیت بسیطه خواهد بود و هرچه حیثیت محل‏‎ ‎‏صدور، اقوی باشد حیثیت صادره هم اقوی خواهد بود، و حیثیت‏‎ ‎‏صادره عین ربط و تعلق است تا به آخرین درجه ای که حظّی‏‎ ‎‏از وجود دارد برسد و چون وجود، هرچه تنزل کند، حیثیت تنزل‏‎ ‎‏می کند، پس متعلق تنزل می کند....‏

‏     ‏‏بالجمله: در انحاء تعلق می گوییم: اعلی مرتبۀ تعلق، بین دو‏‎ ‎‏وجود مطلق است. وجود مبدأ اعلی و وجود منبسط که وجود‏‎ ‎‏اطلاقی است و این وجود منبسط عین تعلق به صرف الوجود است‏‎ ‎‏بدون اینکه حیثیتی غیر از حیثیت وجود داشته باشد. «متعلّقٌ به»‏‎ ‎‏تمام حیثیت او، حیثیت وجود است، که همان حیثیت بتمامها برای‏‎ ‎‏وجود منبسطی که تمام حیثیت او حیثیت وجود است «متعلّقٌ به»‏‎ ‎‏است.‏

‏     والحاصل: متعلق، به تمام حیثیت که حیثیت بسیطه است متعلق‏‎ ‎‏می باشد؛ چون وجود صرف و مطلق بدون حد است، فلذا متعلق‏‎ ‎‏هم به تمام حیثیتش، حیثیت تعلق است.‏

‏     نگویید: وجود معلولی باید نقص داشته باشد و این مستلزم‏‎ ‎‏ماهیت است، پس وجود معلول دارای دو حیثیت می شود، حیثیت‏‎ ‎‏وجود که به آن حیثیت متعلق است، و حیثیت دیگر آن، حد و‏‎ ‎‏ماهیت است که به آن حیثیت متعلق نیست.‏

‏     زیرا می گوییم: اولاً: لازم نیست ـ وقتی که علیت و معلولیت‏‎ ‎‏محقق شد ـ در معلول، ماهیت باشد.‏

‏     و ثانیاً: این وجود مطلقی که در وجود منبسط می گوییم معنایش‏‎ ‎‏این نیست که وجودی غیر وجود حق است، بلکه همان ظهور ذات‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1022

‏بر ذات است و ظهور ذات بر ذات، چیز دیگری نیست که ناقص تر‏‎ ‎‏از ذات باشد تا حد داشته باشد؛ ظهور صرف و تجلی غیر محدود،‏‎ ‎‏غیر محدود است؛ چون نمی شود ظهور شی ء، مطلق نباشد و‏‎ ‎‏خودش مطلق باشد.‏

‏     والحاصل: این مقامِ توحید ذاتی است که عارف در آن مقام‏‎ ‎‏محو است و به غیر ظهور او چیزی نمی بیند. بلی، اگر عارف از آن‏‎ ‎‏مقام عرفان تام، قدمی پایین تر بگذارد و یک مرتبه متنزل شود،‏‎ ‎‏توحید فعلی می بیند. و در توحید فعلی که یک نحوه کثرتی است‏‎ ‎‏صادر اول پیدا می شود. این صادر اول گذشته از آن تعلق اعلی، در‏‎ ‎‏مرتبۀ تعلق عالی است که نسبت به مراتب دیگر اعلی است، برای‏‎ ‎‏همین جهت است که مبدأ، از حیث اینکه تمام حیثیتش حیثیت‏‎ ‎‏وحدانی بوده است و آن حیثیت الوجود است که همان حیثیت‏‎ ‎‏الوجود مبدأیت دارد و چون غیر این حیثیت، حیثیت دیگری در‏‎ ‎‏مبدأ اعلی نیست، پس صادر اول تعلق تام به تمام ذات دارد.‏

‏     ولیکن در طرف صادر اول چون جهت صادریت او وجود است‏‎ ‎‏و در عین حال، وجود معلولی محدودی است که بعد از صدور دو‏‎ ‎‏حیثیت دارد، ولیکن صدورش به همان حیثیت وجودی است نه‏‎ ‎‏حیثیت ماهیتی و نقصی ـ چون حیثیتِ ماهیتی آن، امر عدمی است‏‎ ‎‏و امر عدمی نمی تواند جهت صدور باشد ـ برای همین جهت است‏‎ ‎‏که صادر اول اگرچه به تحلیل عقلی باشد دو حیثیت دارد؛ لذا تمام‏‎ ‎‏حیثیت آن، حیثیت تعلق نیست بلکه از یک حیثیت ـ یعنی حیثیت‏‎ ‎‏وجودش ـ حیثیت تعلق است ولی حیثیت دیگر آن، متعلق بالذات‏‎ ‎‏نیست، بلکه متعلق بالتبع و بالعرض است، ولیکن معنای بالعرض‏‎ ‎‏این است که حقیقت ندارد، چنانکه به کرّات گفته ایم: معنای اینکه‏‎ ‎‏ماهیت بالعرض موجود است نه بالذات، این است که موجودیت‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1023

‏ماهیت دروغ است.‏

‏     ‏‏و بالجمله: در صادر اول، مبدأ و «متعلّقٌ به» تمامش «متعلّقٌ به»‏‎ ‎‏است ولیکن در طرف متعلق، دیگر صرف التعلق نیست، بلکه به‏‎ ‎‏یک حیثیت متعلق و به حیثیت دیگر متعلق نیست و چون به صادر‏‎ ‎‏ثانی بیاییم، دیگر مبدأ بتمام الحیثیة هم، «متعلّقٌ به» نیست؛ چون‏‎ ‎‏گفتیم: حیثیت وجودی و حیثیت ماهیتی دارد و صادر هم بتمام‏‎ ‎‏الحیثیة متعلق نیست، چون ذوالماهیة است و حیثیت وجود هم‏‎ ‎‏دارد. و اگر به سراغ صادر و عقل ثالث بیاییم، در آن، حیثیتِ عدم‏‎ ‎‏تعلق بیشتر می شود، چنانکه در عقل ثانی هم که علت آن است‏‎ ‎‏چون حیثیت وجودش که مبدأ صدور و «متعلّقٌ به» است کم‏‎ ‎‏می باشد در این مرتبه جهت «متعلّقٌ به» بودن علت کمتر است و‏‎ ‎‏جهت تعلق متعلق هم که وجودش است کمتر می باشد تا به این دار‏‎ ‎‏کثرت و طبیعت برسد که در آن، جهت عدم تعلق، یعنی جهت‏‎ ‎‏ماهیت آن خیلی قوی بوده و جهت تعلق، یعنی وجود، ضعیف‏‎ ‎‏می باشد.‏

‏     دار کثرت چون مقرّ سلطنت ماهیت و شیطان است و به طوری‏‎ ‎‏جهت ماهیت در آن قوی است که دیدۀ عقل و دیدۀ شخص،‏‎ ‎‏ماهیات را متباین از هم می بیند، و داری پر از وحشیها و درنده ها و‏‎ ‎‏کثرات است که بین این موجودات طبیعی سنخیت دیده نمی شود،‏‎ ‎‏آخرین مرتبۀ منزل متعلق است که متعلق نیز جهت تعلق آن ضعیف‏‎ ‎‏است تا آنجا که کاد أن یکون عدماً، فیکون غیر متعلق اصلاً. ولیکن‏‎ ‎‏هرچه از اینجا به بالا برویم جهت وجودی، یعنی جهت تعلقی‏‎ ‎‏بیشتر می شود و همچنین جهت «متعلّقٌ به» بیشتر می گردد تا برسد‏‎ ‎‏به آن مرتبه ای که در آنجا تمام حیثیت از ناحیۀ مبدأ و صادر،‏‎ ‎‏حیثیت «متعلّقٌ به» و حیثیت متعلّقیت می باشد، چنانکه گفتیم:‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1024

‏آنجا مقر سلطنت الهیه می باشد.‏

‏     و شاید مراد از آیۀ شریفۀ (اَلرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوَی)‏‎[82]‎‏ این‏‎ ‎‏باشد که جهتی جز جهت تعلق الهیه متصور نیست.(528)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

اول مخلوق از روحانیین

عقل عالم کبیر و آدم اول 

‏عقلی که در لسان شریف حضرت صادق ‏‏[‏‏علیه السلام‏‏]‏‏ از آن اسم‏‎ ‎‏برده شده‏‎[83]‎‏ ـ به مناسبت خصایصی که برای او ذکر شده از قبیل‏‎ ‎‏این که اوّل خلق از روحانیین است ـ عقل کلی عالم کبیر است که‏‎ ‎‏باطن و سرّ و حقیقت عقول جزئیه است. و به فهم آن حقیقت،‏‎ ‎‏آنچه مورد نظر آنان بوده نیز معلوم شود و آن جوهری است‏‎ ‎‏نورانی مجرد از علایق جسمانی، و اوّل مخلوق از روحانیین است‏‎ ‎‏و تعیُّنِ اوّلِ فیض مقدس و مشیّت مطلقه است و کینونت عذبیّه ماء‏‎ ‎‏است‏‎[84]‎‏ و نور نبیِّ خَتمی در عالم تخلیق و ابداع است.‏

‏    ‏‏و انکار آن موجب و مستلزم انکار بسیاری از ضروریات عقل و‏‎ ‎‏دین است؛ از قبیل تصوّر اشرف از واجب تعالی در نظام وجود، و‏‎ ‎‏تحدید واجب ـ جلَّت قُدرته ـ و تجسیم آن ذات مقدس، و راه یافتن‏‎ ‎‏جهل و عجز و بُخل در آن ساحت قدس و امثال آن، که تعدیدش‏‎ ‎‏موجب تطویل است؛ فضلاً از بحث و تحقیقش. گرچه آنان که‏‎ ‎‏منکر آنند از بزرگان محدّثین،‏‎[85]‎‏ توجه به توالی فاسده و لوازم‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1025

‏باطلۀ آن نداشته اند؛ زیرا که این از لوازم خفیّه ای است که با‏‎ ‎‏ممارست در علوم حقیقیۀ توحید و تجرید ظاهر شود، و اهل‏‎ ‎‏حدیث و ظاهر از آن ذاهل و غافل بودند، لهذا در دامن قدس و‏‎ ‎‏طهارت آنها نقصی وارد نشود؛ زیرا که گمان نموده اند که قول به‏‎ ‎‏عالم عقلی و مجرّد، مستلزم نفی حدوث عالم است؛ با آن که‏‎ ‎‏بعضی از محققین و اکابر بزرگ،‏‎[86]‎‏ تشمیر ذیل تحقیق فرموده و‏‎ ‎‏اثبات حدوث زمانی عالم نموده، به طوری که منافی با قواعد‏‎ ‎‏توحید و تنزیه و تقدیس حق ـ جلّ و علا ـ نباشد. و ما ـ بحَمد الله و‏‎ ‎‏حُسن عنایته ـ به وجهی مناسبِ مسلکِ اهل معارف و اصحاب‏‎ ‎‏قلوب، اثبات حدوث زمانی همه عوالم غیب و شهادت نمودیم‏‎[87]‎‎ ‎‏که بیان آن با مقدّماتش، محتاج به افراد رسالۀ جداگانه است؛ (لَعَلَّ‏‎ ‎‏الله یُحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أمْراً)‏‎[88]‎‏ و توفیقی عنایت فرماید که به آن نایل‏‎ ‎‏شویم با آن که، آن نحو حدوثی که بعض محدثین بزرگوار‏‎[89]‎‏ به‏‎ ‎‏مِلیّین نسبت داده اند از ساحت آنها دور، و قول آن مستلزم چندین‏‎ ‎‏محذور است که هر یک اساس تنزیه و توحید را متزلزل می کند و‏‎ ‎‏ایشان از آن غفلت داشته اند.‏

‏     ‏‏بالجمله، ثبوت عقل مجرد، بلکه عوالم عقلیه، موافق احادیث‏‎ ‎‏اهل بیت عصمت‏‎[90]‎‏ و اشارات بعض آیات شریفه الهیه‏‎[91]‎‏ و‏‎ ‎‏ضرورت عقول اُولواالألباب‏‎[92]‎‏ و نتیجۀ ریاضات اصحاب معارف‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1026

‏است. و این جوهر مجرد، عقل عالم کبیر است و در لسان‏‎ ‎‏بعضی،‏‎[93]‎‏ از آن به «آدم اوّل» تعبیر شده. و این غیر آدم ابوالبشر‏‎ ‎‏است، بلکه روحانیت آدم ـ علیه السلام ـ ظهور آن است.(529)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

عقل، از عالم امر است یا خلق

تعین اول فیض منبسط 

‏اوّل آن که فرمود: «اِنَّ الله َ خَلَقَ الْعَقْلَ»، و در این، دو نکته است که‏‎ ‎‏اشارت به اصل حقیقت عقلیه تواند بود:‏

‏     ‏‏اوّل آن که: نسبت خلق به عقل داده و او را مخلوق شمرده، و این‏‎ ‎‏ممکن است اشارت به آن باشد که حقیقت عقلیه در مقابل اَمر و از‏‎ ‎‏تنزلات آن است؛ چه که عالم امر عبارت از: فیض منبسط و نَفَس‏‎ ‎‏الرحمن و وجود مطلق و مقام برزخیّت کبری و اضافۀ اشراقیّه و‏‎ ‎‏روحانیّت محمدیّه و علویّه ـ علیهما و علی آلهما الصلوة و السلام ـ‏‎ ‎‏است، و او را تعیُّن و تقیُّد و مقابلی نیست و به او نسبت تخلُّق نتوان‏‎ ‎‏داد مگر مجازاً؛ چنانچه در بعض احادیث به این نسبت مجازیه او‏‎ ‎‏را منتسب فرمودند.‏‎[94]‎‏ و اهل معرفت گویند: یکی از محتملات (ألاَ‏‎ ‎

کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1027

‏لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ)،‏‎[95]‎‏ همین فیض اشراقی منبسط است؛‏‎[96]‎‏ چنانچه‏‎ ‎‏(ألله نُورُ السَّمواتِ وَ الْأَرْضِ)‏‎[97]‎‏ با آن لطایف و اسرار عجیبه ای که‏‎ ‎‏در آیۀ شریفه به آن اشاره فرموده، شاید اشاره به همین حقیقت‏‎ ‎‏باشد. بنابراین، حقیقت عقل ـ که اول مخلوق از روحانیّین است ـ‏‎ ‎‏تعیّن اوّل و اوّلین منزل نور پاک فیض منبسط الهی است.‏

‏     ‏‏به حسب این تحقیق، وصف دیگری که حق تعالی عقل را به آن‏‎ ‎‏توصیف فرموده ظاهر می شود. و آن، آن است که: این حقیقت را‏‎ ‎‏از نور خود خلق فرموده ـ یعنی از فیض منبسط و نور اشراقی‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1028

‏خود ـ ؛ زیرا متعیّن ظهور مطلق و متقوّم به آن است؛ چنانچه اشاره‏‎ ‎‏جلیّه به این معنی است حدیثِ شریف کافی در باب صفات فعل،‏‎ ‎‏سند به حضرت صادق ‏‏[‏‏علیه السلام‏‏]‏‏ رساند.(530)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

تجلی به اسم اعظم در مرآت عقل اول

نبی خاتم، عقل اول 

اول مخلوق از روحانیین

‏نکتۀ دوّم که در «إنّ الله خَلَقَ الْعَقْلَ» است، آن است که نسبت خلقِ‏‎ ‎‏عقل را به اسم «الله» ـ که اسم اعظم جامع و از برای آن مقام‏‎ ‎‏احدیّت جمع است ـ داده و شاید اشارۀ به آن باشد که تجلّی در‏‎ ‎‏مرآت عقل اوّل، تجلی به جمیع شؤون و حقیقت عقلیّه ظهور تام و‏‎ ‎‏کلُّ الظهور است در مراتب تعیّنات خلقیّه.‏

‏     ‏‏وحاصل این فقره حدیث چنین شود ـ والعلم عندالله ـ که: ذات‏‎ ‎‏مقدس حق ـ جلّ و علا ـ به حسب تجلّی به اسم اعظم و مقام‏‎ ‎‏احدیّت جمع، به مقام ظهور به فیض مقدس اطلاقی و وسَطیَّت آن‏‎ ‎‏در مرآت عقل اوّل به جمیع شؤون و مقام جامعیت تجلّی فرمود؛ و‏‎ ‎‏از این سبب، همین اوّل مخلوق را به نور مقدس نبیِّ ختمی ـ که‏‎ ‎‏مرکز ظهور اسم اعظم و مرآت تجلّی مقام جمع و جمع الجمع‏‎ ‎‏است ـ تعبیر نموده اند؛ چنانچه در حدیث است از رسول خدا که:‏‎ ‎‏«اوّل مخلوق، نور من است»،‏‎[98]‎‏ و در بعض روایات «اول مخلوق،‏‎ ‎‏روح من است».‏‎[99]‎

‏     ‏‏دوم از خصایص عقل آن است که: اوّل مخلوق از روحانیّین‏‎ ‎‏است، و اوّل مخلوق از روحانیّین اوّل مخلوق به قول مطلق است؛‏‎ ‎‏زیرا که غیر روحانیّین بعد از روحانیّین مخلوقند.‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1029

‏     و مقصود از روحانیّین، یا عالم عقلی و جملۀ عقول قادسه‏‎ ‎‏طولیّه و عرضیّه است، و اطلاق روحانی به تخلّل نسبت به آنها‏‎ ‎‏نمودن، به ضَربی از تجرید است؛ و یا جمله عوالم مجرده است، و‏‎ ‎‏اطلاق روحانی نیز یا مبنی بر تجرید یا تغلیب است. و بیان آن که‏‎ ‎‏عالم روحانیّین مقدّم بر سایر موجودات، و عقل اعظم مقدم بر‏‎ ‎‏همه است، موکول به محالّ خود از کتب عقلیّه است.‏‎[100]‎‏(531)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

خلق حقیقت عقلیه از یمین عرش

‏باید دانست که عرش را اطلاقات یا مصادیقی است ... و یکی از‏‎ ‎‏اطلاقات آن، که مناسب با قول خدای تعالی است (ألرَّحْمنُ عَلَی‏‎ ‎‏الْعَرْشِ اسْتَوی)‏‎[101]‎‏ نفس فیض منبسط است که مستوایِ رحمان و‏‎ ‎‏مجلای بروز سلطنت الهیّه است. و بنابر این اطلاق، معلوم شود‏‎ ‎‏که: حقیقت عقلیّه مخلوق از یمین عرش است، و آن تعیُّن اوّل‏‎ ‎‏اقرب به حق و جلوۀ مقدم بر سایر جلوات است؛ که از برای آن،‏‎ ‎‏جنبۀ یمینیّت است.(532)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

جلوه تام و اولین تجلی فیض منبسط

تقدم و تأخر خلقت عقل بر جهل

‏خلق عقل از نور منبسط و اضافۀ اشراقیه است، و با آن که جمیع‏‎ ‎‏دارِ تحقق ظهور فیض منبسط است و تجلّی فیض اشراقی است،‏‎ ‎‏اختصاصِ عقل اوّل یا جملۀ عقول به آن برای افادۀ این مطلب‏‎ ‎‏شاید باشد، که عالم عقلی جلوۀ تام و اولین تجلی این فیض است و‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1030

‏سایر موجودات را وسایط و وسایل است؛ و از این جهت، آنها‏‎ ‎‏انوار مختلطه به ظلمات هستند، به حسب مراتب قرب و بُعد و‏‎ ‎‏کمی و زیادی وسایط. پس نسبت خلق آنها را به نور حق نتوان داد‏‎ ‎‏مگر به نظر وحدت و جمع، که آن ورایِ تخلیق است که نظر به‏‎ ‎‏کثرت است.‏

‏     ‏‏... حقیقت جهلیّه، پس از حقیقت عقل، مخلوق شده است، با‏‎ ‎‏تراخی که از کلمۀ «ثُمَّ» استفاده شود. و این شاید اشاره به آن باشد‏‎ ‎‏که این حقیقت پس از عقل کلّی و نفس کلّی، مخلوق است. و این‏‎ ‎‏شاهد آن است که پیش از این به آن اشاره نمودم‏‎[102]‎‏ که حضرت‏‎ ‎‏صادق ـ سلام الله علیه ـ بیان عقل کل و نفس کل را اوّلاً فرمودند و‏‎ ‎‏پس از آن، اشاره به عقول جزئیه و جهل جزئی فرمودند که مورد‏‎ ‎‏نظر سائل بوده؛ زیرا که اگر مقصود از عقل و جهل، عقل و جهل‏‎ ‎‏جزئی باشد خلقت عقل پس از خلقت جهل است؛ زیرا که قوس‏‎ ‎‏صعود به حسب قاعدۀ شریفۀ «امکان اخس» از اخسّ به اشرف‏‎ ‎‏منتهی شود، عکس قاعدۀ شریفۀ «امکان اشرف» که از اشرف به‏‎ ‎‏اخسّ منتهی شود، و آن در سلسلۀ نزول است. پس حضرت اشاره‏‎ ‎‏به سلسلۀ نزول فرموده و در آن، عقل مقدم است بر جهل.‏

‏     ... این حقیقت از بحر مخلوق است، و این شاید اشاره به‏‎ ‎‏حقیقت نفس کلّ باشد و اتصاف نفس کلّ به بحریّت برای آن است‏‎ ‎‏که آن وجود جمعی محدود است و در آن، کثرت ـ بلکه کثرات ـ‏‎ ‎‏راه دارد؛ چنانچه بحر، مجمع کثرات و مرکز مجتمعات است و این‏‎ ‎‏اشاره به مبدأ فاعلی جهل است، نه مبدأ قابلی.(533)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1031

احاطۀ مظهر اول حق به عوالم و سریان آن 

‏إعلم، هداک الله إلی  جبروته و أراک بلطفه طرق ملکوته، أنّ هذه‏‎ ‎‏الحقیقة العقلیّة الّتی عرفت شأنها، لکونها فی غایة التجرّد عن‏‎ ‎‏تباعد المکان و المکانیّات و کمال التنزّه عن تغیّر الزمان و‏‎ ‎‏الزمانیّات، و اندکاک ماهیّتها فی إنّیّتها و قهر نور وجودها علی ظلمة‏‎ ‎‏ماهیّتها، بل للتجرّد عن حقیقتها و نفسیّتها؛ تحیط بعوالم الغیب و‏‎ ‎‏الشهادة، إحاطة المشیئة علیها و علی غیرها؛ و تسری فیها، سریان‏‎ ‎‏الحقیقة فی الرقیقة. بل هی حقیقة العوالم؛ و هذا ظلّها؛ و هی‏‎ ‎‏الروح، و الباقی قواها و جسمها. و بالجملة، هی جهة وحدة العالم؛‏‎ ‎‏و العالم جهة کثرتها. بل هی العالم فی صورة الوحدة؛ و العالم هو‏‎ ‎‏العقل فی صورة الکثرة. ‏

‏     قال الشیخ الکامل العارف، قاضی سعید القمی، رضوان الله ‏‎ ‎‏علیه، فی جملة من کتبه و رسائله: إنّ النفس عقل بالعرض و نفس‏‎ ‎‏بالذات.‏‎[103]‎‏ و فی شرحه لتوحید صدوق الطائفة، رضی الله عنه:‏‎ ‎‏إمتثل العقل، إلی  الأمر الإلهی فتصوّر بصورة النفس الکلیّة لتصویر‏‎ ‎‏المادّة. إنتهی. و هو، قدّس سرّه، و إن قصّر ذلک، أی تصویر العقل‏‎ ‎‏بصورة النفس فقط، لکنّ العلم بمراتب الوجود و ملکوت الغیب و‏‎ ‎‏الشهود یعطی ما ذکرنا من تصویره بصورة الجسم أیضاً. و هذا مراد‏‎ ‎‏الأقدمین، کأفلاطون الإلهی، و مفید المشّائین، أرسطاطالیس،‏‎[104]‎‎ ‎‏فی ‏‏أثولوجیا‏‏؛ من هبوط النفس إلی العالم السفلی‏‎[105]‎‏ مع أنّ البرهان‏‎ ‎‏یعطی حدوثها عن المادّة.‏

‏     و ما ذکره ذلک العارف القمی، قدّس سرّه، مأخوذ من کلمات‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1032

‏الأقدمین، کهذا الفیلسوف العظیم. فإنّه قال فی «المیمر» الأوّل من‏‎ ‎‏أثولوجیا‏‏: النفس إنّما هو عقل، تصوّر بصورة الشوق. و ممّا یؤدّی ما‏‎ ‎‏ذکرنا، أتمّ تأدیة، قوله فی ذلک «المیمر» أیضاً:‏

‏     إنّها (أی النفس) لمّا اشتاقت إلی  السلوک و إلی  أن تظهر‏‎ ‎‏أفاعیلها، تحرّکت من العالم الأوّل أوّلاً؛ ثمّ إلی  العالم الثانی؛ ثمّ إلی‏‎ ‎‏العالم الثالث؛ غیر أنّها و إن تحرّکت و سلکت من عالمها إلی  إن‏‎ ‎‏تأتی العالم الثالث، فإنّ العقل لم یفارقها، و به فعلت ما فعلت.‏‎[106]‎‎ ‎‏إنتهی.‏

‏     و فی کلماته الشریفة ما یفید مقصودنا و یشیر إلی مطلوبنا فوق‏‎ ‎‏حدّ الإحصاء؛ خصوصاً فی «المیمر» العاشر فی باب نوادره. فمن‏‎ ‎‏أراد، فلیرجع إلی  ذلک الکتاب الشریف؛ لکن بعد الفحص الکامل‏‎ ‎‏عن مرموزات القوم و الرجوع إلی أهله.‏‎[107]‎‏(534)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1033

شرح یک حدیث پیرامون عقل و تعیّن اول

‏فی روایة الکافی الشریف عن مولانا، أبی جعفر الباقر، علیه الصلاة‏‎ ‎‏و السلام قال:‏

‏     لَمّا خَلَقَ الله تعالی العقلَ، استَنطَقَهُ. ثُمِّ قالَ لَهُ: أَقبِل. فَأَقَبلَ. ثُمَّ‏‎ ‎‏قالَ لَهُ: أَدبِر. فَأَدبَرَ. ثُمَّ قالَ: وَ عزّتی وَ جَلالی، ما خَلَقتُ خَلقاً هُوَ‏‎ ‎‏أحَبُّ إلیَّ مِنکَ، وَ لا أَکمَلتُکَ إلاّ فیمَن أُحِبُّ. أما، إنّی إیّاکَ آمُرُ و‏‎ ‎‏إیّاکَ أَنهَی؛ و إیّاکَ أُثیبُ؛ وَ إیّاکَ أُعاقِبُ‏‎[108]‎‏... .‏

‏    ‏‏فنقول: قوله(ع): إستنطقه أی، جعله ذا نطق و إدراک بنفس‏‎ ‎‏جعل ذاته. فإنّ العلم و إلادراک فی المبادئ العالیّة و لا سیّماالعقل‏‎ ‎‏الّذی هو أوّل التعیّنات، عین ذاتها. و هذا بوجه نظیر قوله تعالی: «و‏‎ ‎‏عَلَّم آدَمَ الأسماءَ کُلَّها.»‏‎[109]‎‏ فإنّ «التعلیم» فی ذلک المقام بإیداع‏‎ ‎‏صور الأسماء و الصفات بنحو اللفّ و الإجمال و أحدیّه الجمع فیه؛‏‎ ‎‏لا أنّه خلقه مجرّداً عن العلم بالأسماء ثمّ علّمها إیّاه. فإنّ الإنسان‏‎ ‎‏مظهر اسم «الله » الأعظم الجامع لجمیع المراتب و الأسماء و‏‎ ‎‏الصفات بنحو أحدیّة الجمع؛ و العقل أیضاً مظهر علم الحقّ. فهو‏‎ ‎‏عالم فی مرتبة هویّته و لبّ حقیقته.‏

‏     و قوله: أقبِل أمر من حضرة الجمع إلی  المظهر الأوّل بظهوره فی‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1034

‏جمیع مراتب التعیّنات من عالم الملک و الملکوت. فهو النافذ فی‏‎ ‎‏جمیع العوالم بأمر بارئه، لیظهر الکمالات الّتی فی عالم الإسماء و‏‎ ‎‏الصفات، و ینشر الخیرات فی مراتب الکائنات، و یهدیهم إلی‏‎ ‎‏الصراط المستقیم و یرشدهم إلی  الطریق القویم.‏

‏     و قوله(ع): أدبِر أی، أدبر من عالم التفصیل إلی  الحضرة الجمع‏‎ ‎‏بجمیع المظاهر إلی الإسم المناسب لمقامک و مقام مظاهرک: إمّا‏‎ ‎‏إلی الإسم «الرحمن»، فتثاب؛ أو إلی الإسم «المنتقم»، فتعاقب.‏‎ ‎‏فالعقل الظاهر فی العوالم النازلة یثاب و یعاقب باعتبار اتّحاد الظاهر‏‎ ‎‏و المظهر. و معاد کلّ شی ء بتوسّطه بل بمعاده، فإنّ الأشیاء الکونیّة‏‎ ‎‏لا تعود إلی الحقّ مالم تصل إلی العالم العقلی أو تفنی فیه؛ و إن کان‏‎ ‎‏معاد الکلّ بتوسّط الإنسان الکامل الّذی کان العقل هو مرتبة‏‎ ‎‏عقله.‏‎[110]‎

‏    ‏‏و قوله(ع): و لا أکملتک إلاّ فیمن أحبّ إشارة إلی  أنّ ظهور‏‎ ‎‏العقل فی مراتب الموجودات علی قدر استعدادهم الّذی قدّر لهم‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1035

‏فی الحضرة العلمیّة بالحبّ الذاتی. و لولا ذلک الحبّ، لما یظهر‏‎ ‎‏موجود من الموجودات و لا یصل أحد إلی کمال من الکمالات؛ فإنّ‏‎ ‎‏بالعشق قامت السموات.‏‎[111]‎

‏    ‏‏و فی قوله(ع): أیّاک آمر و إیّاک أنهی و إیّاک أثیب و ایّاک أعاقب‏‎ ‎‏بلا تخلّل «الباء» إشارة واضحة عند أرباب الذوق بما قلنا من أنّ‏‎ ‎‏العقل هو الظاهر و هو الباطن، و هو النافذ فی الملک و الملکوت، و‏‎ ‎‏النازل من مقامه الأرفع إلی المنزل الأدنی بلا تجاف عن محلّه‏‎ ‎‏الأعلی و مقامه الأرفع الأسنی. و الله الموفّق فی الآخرة و‏‎ ‎‏الأولی.‏‎[112]‎‏(535)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1036

خلافت عقل کلی در ظهور و اظهاراسما و صفات

‏قد حان حین أن تعلم معنی «خلافة» العقل الکلّی فی العالم‏‎ ‎‏الخلقی. فإنّ خلافته خلافة فی الظهور فی الحقائق الکونیّة. و نبوّته‏‎ ‎‏إظهار کمالات مبدئه المتعال و إبراز الأسماء و الصفات من حضرة‏‎ ‎‏الجمع ذی الجلال. و ولایته التصرف التامّ فی جمیع مراتب الغیب و‏‎ ‎‏الشهود، تصرّف النفس الإنسانیّة فی أجزاء بدنها. بل تصرّفه لا‏‎ ‎‏یقاس بتصرّفها، فإنّه لعدم شوبه بالقوّة و اعتناقه بالعدم و النقصان،‏‎ ‎‏یکون أقوی فی الوجود و الإیجاد و التصرف و الإمداد. فهو الظاهر‏‎ ‎‏و الحقّ به «الظاهر»؛ و هو الباطن و الحقّ به «الباطن».‏

‏     و لا تتوهّمن من هذا التعبیر أنّ ظهور الحقّ و بطونه تبع ظهوره و‏‎ ‎‏بطونه! فإنّ ذلک توهّم فاسد و ظنّ فی سوق الیقین و المعرفة کاسد.‏‎ ‎‏بل الأصل فی الظهور و الإظهار هو الحقّ. بل لاظهور و لا وجود إلاّ‏‎ ‎‏له، تبارک و تعالی؛ و العالم خیال فی خیال عند الأحرار.‏‎[113]‎‏(536)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1037

کیفیت احاطه عقل مجرد و مظهر اول بر مادون خود

‏إحاطة العقل المجرّد علی مادونه، من الملک و الملکوت، لیست‏‎ ‎‏کإحاطة شی ء محسوس بشی محسوس؛ حیث یکون الإحاطة فیه‏‎ ‎‏ببعض الجوانب و النهایات، ولا یحیط بعضها ببعض إلاّ ببعض‏‎ ‎‏السطوح الخارجة عن الذات؛ بل إحاطته من جمیع الجوانب؛ یحیط‏‎ ‎‏بباطن المحاط کما یحیط بظاهره. فإنّ إحاطته یکون بنحو السریان و‏‎ ‎‏النفوذ. فهو سار فی حقائق العوالم و ذواتها و لبّ الحقائق و إنّیّاتها؛‏‎ ‎‏لا یشذّ عن إحاطته الوجودیّة و سریانه المعنوی ذرّة فی السماء و‏‎ ‎‏الأرض من جواهرها و عوارضها الذاتیّة و المفارقة. و هو أقرب إلیها‏‎ ‎‏من حبل الورید و أنفذ فیها من الأرواح فی الأبدان. بل حضور‏‎ ‎‏العوالم عنده أشدّ و أعلی من حضورها عند أنفسها. کلّ ذلک، لأنّ‏‎ ‎‏المادّة الّتی هی مناط الغیریّة و التباعد عنه مفقودة؛ و الماهیّة الّتی‏‎ ‎‏هی أصل السوائیّة فیه مستهلکة مضمحلّه، لا حکم لها أصلاً؛ بل‏‎ ‎‏الحکم للوجود، بل للوجود المطلق. و هو القاهر علیها و الحاکم‏‎ ‎‏علی کلّ إنّیّة و حقیقة. ‏

‏     و إشارة إلی  هذه الإحاطة الوجودیّة و السریان الذاتی قال معلّم‏‎ ‎‏المشّائین: إنّ الحقائق البسیطة تقتضی بذاتها لاستدارة حقیقیة تامّة،‏‎ ‎‏إلاّ أنّ المحیط فیها لا یحوی المرکز؛ کما الأمر فی الدوائر الحسّیّة‏‎ ‎‏کذلک. بل الأمر فی الدوائر العقلیّة بعکس الدوائر الحسّیّة. و نحن‏‎ ‎‏قد أشرنا إلی لمعة من التحقیق لهذا السرّ فی «المشکاة الأولی»‏‎ ‎‏فراجع.‏‎[114]‎‏(537)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1038

ارتباط عقل با موجودات

‏أشار، صلّی الله علیه و آله، بقوله: «له رؤوس بعدد رؤوس‏‎ ‎‏الخلائق»‏‎[115]‎‏ إلی کینونة الأشیاء فی العالم العقلی قبل نزولها فی‏‎ ‎‏العوالم السافلة أو ظهورها فی المراتب النازلة، و هذه إحدی‏‎ ‎‏المسائل المُختلف فیها بحسب الظاهر بین معلّم حکمة المشّاء‏‎ ‎‏أرسطو طالیس و اُستاذه المعظّم أفلاطون الإلهی، و قد جمع بین‏‎ ‎‏الرأیین، و صالح بین القولین، مُجدّد الحکمة المتعالیة، و مؤسّس‏‎ ‎‏الفلسفة العالیة، شیخ مشایخ الأولیاء و الحکماء، صدر صدور‏‎ ‎‏المتألّهین و العرفاء فی کتابه الکبیر.‏‎[116]‎

‏    ‏‏و بقوله صلّی الله علیه و آله: «من خلق و من لم یُخلق» إلی فعلیّة‏‎ ‎‏علم الموجود العقلی قبل إیجاد الخلائق، و إلی أنّ الحقیقة البسیطة‏‎ ‎‏العقلیّة کلّ الأشیاء بنحو البساطة، و أنّه ینال الکلّ من ذاته، فإذا کان‏‎ ‎‏الموجود العقلی کذلک فکیف بالموجود الحقّ و الحقّ المطلق بهر‏‎ ‎‏برهانه و جلّت عظمته و سلطانه؟ و العلم قبل الإیجاد أیضاً من‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1039

‏المسائل المتنازع فیها، و قد برهن علیه فی کتب أرباب الحکمة‏‎ ‎‏طبقاً لمشاهدة أرباب الطریقة و کشف أولیاء المعرفة، و قد أشار‏‎ ‎‏صلّی الله علیه وآله إلی أصل المسألة و برهانها و بیان الحقیقة و‏‎ ‎‏تبیانها.‏

‏     و بقوله: «لکلّ آدمی رأس من رؤوس العقل» إلی الارتباط التامّ‏‎ ‎‏بین الموجود و سائر الموجودات و عبّر عن ذلک الارتباط ذلک‏‎ ‎‏الحکیم المتأله بالوجود الرابط فقال علی ماسنح بالبال مامعناه: إنّ‏‎ ‎‏للعقل وجوداً نفسیّاً و وجوداً رابطاً، و بهذا صحّح اتّحاد النفس‏‎ ‎‏بالعقل الفعّال، ردّاً علی شیخ مشائیّة الإسلام و هذا الارتباط‏‎ ‎‏کارتباط الحقّ بالخلق بالفیض المُقدّس الإطلاقی.‏

‏     و بقوله: «و اسم ذلک الإنسان علی وجه ذلک الرأس مکتوب»‏‎ ‎‏إلی أنّ ارتباط العقل مع کلّ موجود بوجهٍ خاصّ غیر ارتباطه مع‏‎ ‎‏الآخر، فلایلزم التجزئة فی البسیط مع اتّحاد نفوس جزئیّةٍ معه، أو‏‎ ‎‏علم النفس بقضیّة واحدة عقلیّة علمها بجمیع مراتب الوجود، کما‏‎ ‎‏هو أحد الإشکالات التی أوردها ذلک الشیخ الفیلسوف علی‏‎ ‎‏القائلین باتّحاد النفس مع العقل الفعّال و استصعبه، و أعطی ذلک‏‎ ‎‏المتألّه حلّه و نقض غزله.‏‎[117]‎‏(538)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1040

صادر اول: خلیفة الله و انسان کامل

‏ ‏

‏ ‏

نیاز به خلیفة الله در ظهور 

‏و إذا انکشف علی سرّک أنّ هذه الحقیقة الغیبیّة‏‎[118]‎‏ أجلّ من أن ینال‏‎ ‎‏بحضرتها أیدی الخائضین و یستفیض من جناب قدسها أحد من‏‎ ‎‏المستفیضین، و لم یکن واحد من الأسماء و الصفات بمالها من‏‎ ‎‏التعیّنات محرم سرّها و لم یؤذَن لأحد من المذکورات دخول‏‎ ‎‏خدرها، فلا بدّ لظهور الأسماء و بروزها و کشف أسرار کنوزها من‏‎ ‎‏خلیفة إلهیّة غیبیّة، یستخلف عنها فی الظهور فی الأسماء و ینعکس‏‎ ‎‏نورها فی تلک المرایا، حتّی ینفتح أبواب البرکات و ینشقّ عیون‏‎ ‎‏الخیرات و ینفلق صبح الأزل و یتّصل الآخر بالأوّل. فصدر الأمر‏‎ ‎‏باللسان الغیبی من مصدر الغیب علی الحجاب الأکبر و الفیض‏‎ ‎‏الأقدس الأنور بالظهور فی ملابس الأسماء و الصفات و لبس کسوة‏‎ ‎‏التعیّنات؛ فأطاع أمره و أنفذ رأیه.‏‎[119]‎‏(539)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1041

وجود ظاهر و غیرظاهر خلیفه حق 

‏هذه الخلیفة الإلهیّة و الحقیقة القدسیّة الّتی هی أصل الظهور لابدّ و‏‎ ‎‏أن یکون لها وجه غیبیّ إلی الهویّة الغیبیّة، و لا یظهر بذلک الوجه‏‎ ‎‏أبداً؛ و وجه إلی عالم الأسماء و الصفات؛ بهذا الوجه یتجلّی فیها و‏‎ ‎‏یظهر فی مرایاها فی الحضرة الواحدیّة الجمعیّة.‏‎[120]‎‏(540)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

خلافت در ظهور و افاضه و تعین به اسما و صفات

‏هذه الخلافة هی الخلافة فی الظهور و الإفاضة و التعیّن بالأسماء و‏‎ ‎‏الإتصاف بالصفات من الجمال و الجلال، لاستهلاک التعیّنات‏‎ ‎‏الصفاتیّة و الأسمائیّة فی الحضرة المستخلف عنه و اندکاک کلّ‏‎ ‎‏الإنّیّات فی مقام غیبه و عدم الحکم لواحد منها و عدم الظهور‏‎ ‎‏لها.‏‎[121]‎‏(541)‏

‏ ‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1042

کیفیت سریان خلیفه الهی به اسما

‏فهذه الخلیفة الإلهیّة ظاهرة فی جمیع المرائی الأسمائیّة؛ منعکسة‏‎ ‎‏نورها فیها حسب قبول المرآة و استعدادها؛ ساریة فیها سریان‏‎ ‎‏النفس فی قواها؛ متعیّنة بتعیّناتها تعیّن الحقیقة اللابشرطیّة مع‏‎ ‎‏المخلوطة. و لا یعلم کیفیّة هذا السریان و النفوذ و لا حقیقة هذا‏‎ ‎‏التحقّق و النزول إلا الخلّص من الأولیاء الکاملین و العرفاء‏‎ ‎‏الشامخین الّذین یشهدون نفوذ الفیض المقدّس الإطلاقی و‏‎ ‎‏انبساطه علی هیاکل الماهیّات بالشهود الإیمانی و الذوق العرفانی.‏‎ ‎‏والمرقاة لأمثال هذه المعارف، بل کلّ الحقائق، للسالک العارف،‏‎ ‎‏معرفة النفس. فعلیک بتحصیل هذه المعرفة؛ فإنّها مفتاح المفاتیح و‏‎ ‎‏مصباح المصابیح: من عرفها، فقد عرف ربّه.‏‎[122]‎‎[123]‎‏(542)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

مُظهِر اولین تکثر و اصل اختلاف مراتب 

‏اوّل تکثّر وقع فی دارالوجود، هی هذه الکثرة الأسمائیّة و الصفاتیّة‏‎ ‎‏فی الحضرة العلمیّة و مقام الواحدیّة الجمعیّة بظهور الخلیفة الإلهیّة‏‎ ‎‏فی صورالتعیّنات الأسمائیّة و تلبّسه بلباس الکثرات و اکتسائه‏‎ ‎‏بکسوة الصفات. و هذه الکثرة هی مبدأ مبادئ کلّ کثرة وقعت‏‎ ‎‏فی العین، و أصل أصول الإختلاف لمراتب الوجود فی‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1043

‏الدارین.‏‎[124]‎‏(543)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

باب ظهور و سبب بروز صفات و اسما

‏أنّ هذه الخلافة من أعظم شؤونات الإلهیّة و أکرم مقامات الربوبیّة،‏‎ ‎‏باب أبواب الظهور والوجود و مفتاح مفاتیح الغیب و الشهود؛ و هی‏‎ ‎‏مقام «العندیة» الّتی فیها مفاتیح الغیب الّتی لا یعلمها إلاّ هو. بها‏‎ ‎‏ظهرت الأسماء بعد بطونها و برزت الصفات غبّ کمونها. و هذه‏‎ ‎‏هی الحجاب الأعظم الّذی یعدم عنده کلّ صغیر و کبیر، و یستهلک‏‎ ‎‏لدی حضرته کلّ غنیّ و فقیر. و هذه الفضاء اللایتناهی الّذی فوق‏‎ ‎‏العرش الّذی لا خلأ فیه و لا ملأ. و هذه سبحات وجهه الّتی لو‏‎ ‎‏کشفت الحجب النورانیّة و الظلمانیّة، لأحرقت ما انتهی إلیه‏‎ ‎‏بصره.‏‎[125]‎‏ فسبحان ما أعظم قدره و أجلّ شأنه و أکرم وجهه و أرفع‏‎ ‎‏سلطانه. سبّوح قدّوس، ربّ السموات الأسمائیّة و الأراضی‏‎ ‎‏الخلقیّة...‏

‏     هذه الخلافة هی روح الخلافة المحمّدیّة (ص)، و ربّها و أصلها‏‎ ‎‏و مبدؤها؛ منها بدأ أصل الخلافة فی العوالم کلّها؛ بل أصل الخلافة‏‎ ‎‏و الخلیفة و المستخلف إلیه. و هذه ظهرت، تمام الظهور، فی‏‎ ‎‏حضرة اسم «الله » الأعظم، ربّ الحقیقة المطلقة المحمدیّة(ص)،‏‎ ‎‏أصل الحقائق الکلیّة الإلهیّة. فهی أصل الخلافة، و الخلافة‏‎ ‎‏ظهورها؛ بل هی الظاهرة فی هذه الحضرة، لاتّحاد الظاهر و‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1044

‏المظهر؛ کما أشار إلیه فی الوحی الإلهی، إشارة لطیفة، بقوله تعالی:‏‎ ‎‏«إنّا أَنزَلناهُ فی لَیلةِ القَدر».‏‎[126]‎

‏    ‏‏و قال شیخنا و أستاذنا فی المعارف الإلهیّة، العارف الکامل،‏‎ ‎‏المیرزا محمدعلی الشاه آبادی الإصفهانی، أدام الله أیّام برکاته، فی‏‎ ‎‏أوّل مجلس تشرّفت بحضوره و سألته عن کیفیّة الوحی الإلهی، فی‏‎ ‎‏ضمن بیاناته إنّ «هاء» فی قوله تبارک و تعالی: «إنّا أَنزَلناهُ فی‏‎ ‎‏لَیلَةِ القَدر» اشارة إلی الحقیقة الغیبیّة النازلة فی بنیة المحمّدیّة الّتی‏‎ ‎‏هی حقیقة «لیلة القدر».‏‎[127]‎‏(544)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

ارتباط اولین مظهر ذات با اسما و صفات

‏لعلّک بعد المصابیح الماضیة... عرفت کیفیّة ارتباط هذه الخلیفة‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1045

‏الکبری بالأسماء الحسنی و الصفات العلیا و أنّ ارتباطها بها ارتباط‏‎ ‎‏افتقار و وجود، کما أنّ ارتباط هذه بها ارتباط تجلّ و ظهور؛ فإنّ‏‎ ‎‏الحقیقة الغیبیّة الإطلاقیّة لا ظهور لها بحسب حقیقتها، فلا بدّ‏‎ ‎‏لظهورها من مرآة یتجلّی فیها عکسها. فالتعیّنات الصفاتیّة و‏‎ ‎‏الأسمائیّة مرائی انعکاس ذلک النور العظیم و محلّ ظهوره.‏‎[128]‎‏(545)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

خلیفه حق در ظهور

‏رسالت مطلقۀ ختمیّه خلافت کبرای الهیّۀ برزخیه است؛ و این‏‎ ‎‏خلافتْ خلافت در ظهور و تجلّی و تکوین و تشریع است؛ و خلیفه‏‎ ‎‏را از خود به هیچ وجه استقلالی و تعیّنی نباید باشد و الاّ خلافت به‏‎ ‎‏اصالت برگردد، و این برای احدی از موجودات امکان ندارد.(546)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

خلیفه حق در ظهور اسما

‏لا یکونُ لَه الأستقلال فی التّصرّف بَل لهُ الْخلافة فی جَمیع العوالم‏‎ ‎‏خلافة فی الظّهوُر وَ التّصرّف فبظهوُره ظهرت الأسماء منْ غیْب‏‎ ‎‏الهویّة الی حَضرة الشّهادَة و تصرّفه عیْن تصرّف حضرات‏‎ ‎‏الأسمائیّة.‏‎[129]‎‏(547)‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1046

مظهر اظهار کنزهای مخفی از حضرت غیب به عالم شهادت

‏القیّوم جلّ برهانه وعظم شأنه وسلطانه حیثما أحبّ بالحب‏‎ ‎‏المُستکنّ فی ذاته المُقدّسة إظهار الکنوز المُختفیة من حضرة‏‎ ‎‏الغیب إلی الشهادة، ومن مقام الجمع إلی التفصیل ؛ لرؤیة ذاته‏‎ ‎‏المُقدّسة فی المرائی الخلقیّة، وشهود الظاهر المُبدع فی المظاهر‏‎ ‎‏المُبدعیّة، تجلّی بالفیض المُقدّس الإطلاقی والاسم الأعظم المُعبّر‏‎ ‎‏عنه تارة بالمشیّة المُطلقة، واُخری بالولایة الکلیّة، وثالثة بالرحمة‏‎ ‎‏الواسعة، ورابعة بالحقیقة المحمدیّة، وخامسة بعلویّة علیّ علیه‏‎ ‎‏السلام، وسادسة بنفس الرحمن ومقام حضرة العلمیّة، إلی غیر‏‎ ‎‏ذلک من الإشارات والعبارات حسب اختلاف المقامات.‏

‏ ‏

‏عباراتنا شَتّی وحُسنک واحدٌ‏

‏ ‏‏وکلٌّ إلی ذاک الجمالِ یشیرُ.‏‎[130]‎‏(548)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

تعابیر گوناگون از اولین ظهور

‏اوّل من فلق الصبح الأزل و تجلّی علی الآخر بعد الأوّل و خرق‏‎ ‎‏أستار الأسرار هو المشیئة المطلقة و الظهور الغیر المتعیّن الّتی یعبّر‏‎ ‎‏عنها تارة ب «الفیض المقدّس»، لتقدّسها عن الإمکان و لواحقه و‏‎ ‎‏الکثرة و توابعها؛ و أخری ب «الوجود المنبسط»، لانبساطها علی‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1047

‏هیاکل سموات الأرواح و أراضی الأشباح؛ و ثالثة ب «النَفَس‏‎ ‎‏الرحمانی» والنفخ الربوبی؛ و بمقام «الرحمانیّة» و «الرحیمیّة»، و‏‎ ‎‏بمقام «القیّومیّة»، و ب «حضرة العماء» و ب «الحجاب الأقرب»، و‏‎ ‎‏ب «الهیولی الأولی»، و ب «البرزخیّة الکبری»، و بمقام «التدلّی»، و‏‎ ‎‏بمقام «أوأدنی» ـ و إن کان ذلک المقام عندنا غیرها، بل ذاک لیس‏‎ ‎‏بمقام أصلاً ـ و بمقام «المحمّدیّة»، و «علویّة» علی (ع) ؛ کلّ علی‏‎ ‎‏حسب مقام و مورد (عباراتنا شتّی...) إلی غیر ذلک من‏‎ ‎‏الإصطلاحات و العبارات و الإشارات، حسب المراتب و‏‎ ‎‏المقامات.‏‎[131]‎‏(549)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

مظهر جامع ظهور اول

‏اوّل ما ظهرَ فِی الوجُود هُوَ الأْم الجامِع لجَمیع انواعِ الرّبُوبیّات‏‎ ‎‏بمظهره الجامِع الَّذی هُوَ الأسانُ الْکامِل.‏‎[132]‎‏(550)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1048

آینۀ تمام نمای خداوند

‏انَّ الحقّ شاهد جَماله فی مرآة الأْسان الْکامِل کما قال فی‏‎ ‎‏القُدسیّات خَلقْت الخَلق لکی اعرف ای یعرف ذاتی لذاتی فی مرآةِ‏‎ ‎‏التّفصیل کما کانَ مَعْروفاً فی حضْرة الجمْع اوّلاً و ازلاً.‏‎[133]‎‏(551)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

اتم کلمات الهی 

‏فکل ما کان تجلی الحق فی مرآة ذاته أتمّ کان علی عالم الغیب أدل.‏‎ ‎‏فعوالم العقول المجردة والنفوس الإِسفهبدیة لتنزهها عن ظلمة‏‎ ‎‏المادة، وتقدسها عن کدورة الهیولی، وخلوصها عن غبار تعین‏‎ ‎‏الماهیة کلمات تامات إلهیات. ولکن لکون کل واحد منها مرآة صفة‏‎ ‎‏واحدة او اسم فارد إلهی، ناقص؛ کما قال: «فمنهم رکّع لا یسجدون‏‎ ‎‏ومنهم سجّد لا یرکعون.» والإِنسان الکامل لکونه کوناً جامعاً ومرآةً‏‎ ‎‏تاماً لجمیع الأسماء والصفات الإِلهیة اتمُّ الکلمات الإِلهیة، بل هو‏‎ ‎‏الکتاب الإِلهی الذی فیه کل الکتب الإِلهیة.‏‎[134]‎‏(552)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

جامع جمیع تجلیات اسمایی به طریق فرق و جمع 

‏چون انسانْ مرآتِ اسم جامع و مربوب اسم اعظم است، جامع‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1049

‏جمیع تجلّیات اسمائیّه، جمعاً و فرقاً، تواند بود. پس به طریق فرق،‏‎ ‎‏هزار اسم کلّیِ الهی را بر قلب او هزار تجلی است؛ و جمعاً هر یک‏‎ ‎‏از اسما مزدوجاً با اسم دیگر یا با دو اسم یا سه اسم تا آخر اسما، و‏‎ ‎‏همین طور مراتب متصوّرۀ ترکیبات اسمایی در این هزار اسم کلی،‏‎ ‎‏به حسب هر ترکیبی، تجلی ممکن است واقع شود؛ و نیز قلب‏‎ ‎‏انسان، که قابل این تجلّیات است، خود مظهر جمیع اسما است، و‏‎ ‎‏به طریق کلی مظهر هزار اسم است؛ و به اعتبار مظهریّت هر یک،‏‎ ‎‏جمعاً و تفریقاً، و در مراتب جمع، به همان ترتیب که ذکر شد،‏‎ ‎‏تجلّیات مختلف شود؛ و این عدد را باید گفت از حوصلۀ احصاء‏‎ ‎‏خارج است: وَ اِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ الله لا تُحْصُوها.‏‎[135]‎‏ و آن حدیثی که از‏‎ ‎‏حضرت امیرالمؤمنین منقول است که فرمود: «رسول اکرم صلی الله ‏‎ ‎‏علیه و آله در وقت رحلت، به من هزار باب از علم مفتوح فرمود که‏‎ ‎‏از هر بابی هزار باب مفتوح شد» شاید اشاره ای به فتح تجلّیات‏‎ ‎‏فرقی باشد.‏

‏     و پس از تجلّیات اسمائیّه، نمونۀ تجلّیات ذاتیه که آخر مرتبۀ‏‎ ‎‏حضور قلب در معبود است، حاصل شود.(553)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

تجلی به جمیع شئون در انسان کامل

‏اعلم ایها السالک الطالب ان لله تعالی بمقتضی اسم «کل یوم هو فی‏‎ ‎‏شأن» فی کل آن شاناً؛ ولا یمکن التجلی بجمیع شؤوناته الا للانسان‏‎ ‎‏الکامل. فإن کل موجود من الموجودات من عوالم العقول المجردة‏‎ ‎‏والملائکة المهیمنة والصافات صفاً، الی النفوس الکلیة الالهیة‏‎ ‎‏والملائکة المدبرة والمدبرات امراً وسکان الملکوت العلیا، وسائر‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1050

‏مراتبها من الملائکة الارضیة مظهرُ اسم خاص، یتجلی له ربه بذلک‏‎ ‎‏الاسم. ولکل منها مقام معلوم، «منهم رکع لا یسجدون ومنهم سجد‏‎ ‎‏لا یرکعون.» لا یمکن لهم تجاوز مقامهم وتخطی محلهم. ولهذا قال‏‎ ‎‏جبرئیل، علیه السلام، حین سأله النبی ـ صلّی الله علیه وآله وسلم ـ‏‎ ‎‏عن علة عدم المصاحبة: «لو دنوت انملة لا حترقت».‏

‏     واما اهل یثرب الانسانیة ومدینة النبوة فلا مقام لهم؛ فلهذا‏‎ ‎‏صاروا حاملی الولایة المطلقة العلویة التی هی کل الشؤون الالهیة؛‏‎ ‎‏وصاروا مستحقین للخلافة التامة الکبری؛ وصاروا اصحاب مقام‏‎ ‎‏الظلومیة التی هی کما قیل تجاوز جمیع المقامات وکسر اصنام‏‎ ‎‏الانانیات والإِنیّات، والجهولیةِ التی هی الفناء عن الفناء ومرتبةُ‏‎ ‎‏الجهل المطلق والعدم المحض.‏‎[136]‎‏(554)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

عدم غلبه اسمی بر اسم دیگر در انسان کامل

‏انسان کامل چون مظهر جمیع اسما و صفات و مربوب حق تعالی‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1051

‏به اسم جامع است، هیچیک از اسما را در آن غلبۀ تصرف نیست؛‏‎ ‎‏و خود نیز چون ربّ خود کون جامع است و مظهریت آن از‏‎ ‎‏اسمی زاید بر اسمی نیست؛ و دارای مقام وسطیت و برزخیت‏‎ ‎‏کبری است و سیرش بر طریقۀ مستقیمۀ وسطیۀ اسم جامع است.‏‎ ‎‏و سایر اکوان هر یک اسمی از اسمای محیطه یا غیر محیطه در آنها‏‎ ‎‏متصرف است و مظهر همان اسم هستند؛ و بَدء و عود آنها به همان‏‎ ‎‏اسم است؛ و اسم مقابل آن در بطون است و متصرف آن نیست،‏‎ ‎‏مگر به وجه احدیت جمع اسما، که بیان آن مناسب این مقام‏‎ ‎‏نیست. پس، حق تعالی به مقام اسم جامع و رب الانسان بر صراط‏‎ ‎‏مستقیم است؛ چنانچه فرماید: ‏إِنَّ رَبِّی عَلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ.‎[137]‎‏ یعنی مقام‏‎ ‎‏وسطیت و جامعیت بدون فضل صفتی بر صفتی و ظهور‏‎ ‎‏اسمی دون اسمی. و مربوبِ آن ذات مقدس بدین مقام نیز بر‏‎ ‎‏صراط مستقیم است بدون تفاضل مقامی از مقامی و شأنی از‏‎ ‎‏شأنی؛ چنانچه در معراج صعودی حقیقی و غایت وصول به مقام‏‎ ‎‏قرب، پس از عرض عبودیت و ارجاع هر عبادت و عبودیتی از هر‏‎ ‎‏عابدی به ذات مقدس، و قصر اعانت در جمیع مقامات قبض و‏‎ ‎‏بسط به آن ذات مقدس بقوله: ‏إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعِینُ‏، عرض کند:‏‎ ‎اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ‏؛ و این صراط همان صراطی است که ربّ‏‎ ‎‏الانسان الکامل بر آن است ـ آن بر وجه ظاهریت و ربوبیت، و این‏‎ ‎‏بر وجه مظهریت و مربوبیت ـ و دیگر موجودات و سائرین الی الله ‏‎ ‎‏هیچیک بر صراط مستقیم نیستند؛ بلکه اعوجاج دارند، یا به جانب‏‎ ‎‏لطف و جمال، یا به طرف قهر و جلال.(555)‏

‏ ‏

*  *  *


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1052

کشف مطلق اعیان ثابته و لوازم آنها

‏انسان کامل در تحت اسم جامع اعظم کشف مطلق اعیان ثابته و لوازم‏‎ ‎‏آن ازلاً و ابداً بر او گردد، و کشف حالات و استعداد موجودات و‏‎ ‎‏کیفیت سلوک و نقشۀ وصول آنها بر او گردد، و خلعت خاتمیت و‏‎ ‎‏نبوت ختمی، که نتیجۀ کشف مطلق است، بر قامت زیبای‏‎ ‎‏مستقیمش راست آید. و دیگر پیغمبران هر یک به مناسبت اسمی که‏‎ ‎‏از آن مظهریت دارند و به مقدار حیطه و سعۀ دایرۀ آن، کشف اعیان‏‎ ‎‏تابعۀ آن اسم کنند؛ و باب کمال و نقص و اشرفیت و غیر آن و سعه و‏‎ ‎‏ضیق دایرۀ دعوت از آنجا شروع شود و به تبعیت اسمای الهیه رجوع‏‎ ‎‏کند؛ چنانچه تفصیل آن را در رسالۀ مصباح الهدایة ذکر کردیم.‏‏(556)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

اولین مرتبه ظهور کثرت در عالم اسما و اولین وجود در همه عوالم 

مظهر ذات به اعتبار الوهیت 

‏فاسم الله المُحیط الحاکم علی سائر الأسماء أوّل ظهور الکثرة فی عالم‏‎ ‎‏الأسماء وحضرة الواحدیّة، وبتوسطه ظهرت الأسماء، بل سائر‏‎ ‎‏الأسماء من مظاهره وتجلیاته، وهو الظاهر فی مراحل الظهور، والباطن‏‎ ‎‏فی مراتب البطون، وصورته ـ الّتی هی عین الثابت للإنسان الکامل ـ‏‎ ‎‏هی أوّل صورة ظهرت فی الحضرة العلمیّة ظهور ثبوت لا وجود،‏‎ ‎‏وبتوسّطها سائر الصور، بل صور سائر الأسماء من مظاهرها وتجلّیاتها.‏

‏     ‏‏وبذاک القیاس أوّل نور فلق صبح الوجود، وشقّ بحر الکون‏‎ ‎‏والشهود هو الإنسان الکامل خلیفة الله واسمه الأعظم ومشیّته‏‎ ‎‏ونوره الأقدم الأکرم، وبتوسّطه سائر مراتب الوجود من الغیب‏‎ ‎‏والشهود ومنازل النزول والصعود، بل سائر الوجودات ظهورات‏‎ ‎‏نوره ومظاهر حقیقته، حسب ما قلنا فی الأسماء والأعیان من‏‎ ‎‏کونهما ظهور ربّ الإنسان الکامل وعینه الثابت، فالإنسان الکامل‏‎ ‎‏والکون الجامع هو الاسم الأعظم ظلّ اسم الله الأعظم، وله الأولیّة‏‎ ‎‏والآخریّة والظاهریّة والباطنیّة، وهو المشیّة الّتی خلقها الله بنفسها‏‎ ‎‏وخلق الأشیاء بها کما فی روایة الکافی...‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1053

‏     قوله قدّس سرّه: أی خلقه بمحض تعقّله... إلی آخره.‏‎[138]‎

‏     ‏‏ولمّا کان الإنسان مظهر الذات باعتبار مقام الاُلوهیّة المُستجمعة‏‎ ‎‏لجمیع الکمالات الظاهرة والباطنة، وکلّ الکمالات مُستجنّة فی‏‎ ‎‏ذات ربّه استجنان الفروع فی الاُصول والکثرات فی العقل الفعّال‏‎ ‎‏بنحو البساطة والجمعیّة، الخالصة عن شوب الکثرة والترکیب،‏‎ ‎‏المُقدّسة عن وصمة الکثرات والحیثیّات والاعتبارات، کان مربوبه‏‎ ‎‏ـ الذی ظهر عن هذا المقام الجمعی ـ مُستودعاً فیه الجمال والجلال،‏‎ ‎‏والظهور والبطون، والأولیّة والآخریّة، بل کلّ الأشیاء بنحو الوحدة‏‎ ‎‏والبساطة والاندماج والإجمال، فکان خلقه عین استیداع الکمالات‏‎ ‎‏الوجودیّة من السلسلة النزولیّة و الصعودیة فیه.‏‎[139]‎‏(557)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1054

مظهر اسم الله و مظهر انسان کامل در عالم ظهور

‏باید دانست که در محل خود مقرر است که عین ثابتِ انسان کامل‏‎ ‎‏مظهر اسم «الله » الاعظم، که امام ائمۀ اسما است، می باشد؛ و اعیان‏‎ ‎‏سایر موجودات در ظل عین انسان کامل در علم و عالَم اعیانْ‏‎ ‎‏مقرر، و در عین و عالَم تحقق موجود است. پس، اعیان جمیع دایرۀ‏‎ ‎‏وجود مَظهر عین انسان کامل است در عالم اعیان؛ و جمیع‏‎ ‎‏موجودات مظاهر جمال و جلال او هستند در عالم ظهور.(558)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

صورت مجموع عوالم و جامع جمیع مراتب 

‏أنّ الإنسان الکامل صورة مجموع العوالم بوحدته الجمعیّة وبساطته‏‎ ‎‏الذاتیّة، کما أنّ العوالم الوجودیّة صورة تفصیلیّة من الإنسان الکامل،‏‎ ‎‏فإذا کان الإنسان مظهراً لاسم الرحمن الذی هو لبسط حقیقة الوجود‏‎ ‎‏وسلسلتی النزول والصعود، کما قیل: ظهر الوجود بسم الله الرحمن‏‎ ‎‏الرحیم، فالرحمة الرحمانیّة لبسط حقیقة الوجود بشراشره، والرحمة‏‎ ‎‏الرحیمیّة لبسط کمال الوجود فإذا کان مربوب اسم الرحمن الجامع‏‎ ‎‏لجمیع المراتب والواجد لتمام الحقائق الذاتیّة والعرضیّة هو الانسان‏‎ ‎‏الکامل، والإنسان صورة مجموع العوالم.‏‎[140]‎‏(559)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1055

بر صورت عالَم بودن خلیفۀ حق 

‏«و ذلک لأّه اتّصفَ بالوُجُود وَ الأسْماءِ وَ الصّفات لازمة للْوُجُود فوَجبَ‏‎ ‎‏ایْضاً اتّصافه بلوازم الوُجُود و الاّلزِم تخلّف اللاّزم عن الملزوم...».‏

‏     ‏‏قوله: وَ الأسْماء و الصّفات لازمَة للوُجُود، اَقول بَل هیَ عیْن‏‎ ‎‏الوُجود فی الحَضرة الجمعیّة و مُستهلکة فی الحَضْرة الأحَدیّة وَ لمّا‏‎ ‎‏کانَ العالمُ ظهوُر حَضْرة الجمْع فَفیه کلّ الأسْماء وَ الصّفات بطَریق‏‎ ‎‏الظّهُور وَ وزان الوُجوُب و زانُ سائر الأسْماءِ وَ الصّفات فالعالم‏‎ ‎‏واجب بُوجوب ربّه کما انّه حیّ بحیوة ربّه عالم بعلم ربّه ففی‏‎ ‎‏الخَلیفة یکون کلّ ماله فهیَ عَلی صُورتهِ.‏‎[141]‎‎[142]‎‏(560)‏


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1056

مظهر احدیت جامع و حضرت واحدیت

‏«لکونه الجامع لحقائق العالم و مفرداتِه ای لکون الانسان جامعاً‏‎ ‎‏لحقائق العالم الّتی هی مَظاهر للصِّفات الجمالیّة و الجَلالیّة کُلّها و‏‎ ‎‏هی الأعْیان الثّابتة...».‏

‏     قوله: لحقائق العالم، الحقائق هی الأعْیان و الأسماء باحَدیّة‏‎ ‎‏جمْعها و المفْردات هِیَ هُما بِاعْتبار الْکثرة و التّفضْیل فالانسان‏‎ ‎‏الکامِل لَه احَدیّة الْجمع للأسماء و الأعیان وَ بِهذا المقام لهُ مظهریّة‏‎ ‎‏الحَضْرة الأحَدیّة الجامِعَة وَ لهُ مقام الْکثرة التَّفْصیلیّة وَ بهِ یَکوُنُ‏‎ ‎‏مظهراً لِلحضْرة الواحِدیَّة.‏‎[143]‎‏(561)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

علوّ ذاتی عین ثابت انسان کامل

‏«والحاصِل انّ غیر مُسَمّی الله امّا مجالی وَ مظاهر اوْ اسماء فَانْ‏‎ ‎‏کانَ منَ المجالی فلا بدّ انْ یقعَ بیْنهما التّفاضل فی مراتب‏‎ ‎‏العلوّ...».‏

‏     اعْلم هَداک الله الی اسْمائِه وَ صفاتِه وَ جَعَلکَ وَ ایّانا مِنَ‏‎ ‎‏الخائضینَ فی آیاته انّه کما انّ العُلوّ الذّاتی ثابت لمسمّی الله ای‏‎ ‎‏الذّات المتوَحّدَة لجَمیع الأسْماء وَ الصّفات باحَدیّة الجمْع فکذلِکَ‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1057

‏هُوَ ثابتٌ للْعیْنِ الثّابتَة للأسان الکامِل اَی الْحقیقَة المحمّدیَّة فانّها‏‎ ‎‏ایْضاً اَحَدیَّة جَمیع الأعْیان حاکِمة عَلیها وَ مُستجمعَة ایّاها حُکومَة‏‎ ‎‏الله عَلی سائر الأسماءِ وَ اسْتجماعه ایّاها فانّ الظّلّ حُکمهُ حُکم ذی‏‎ ‎‏الظِّلّ فان فیه وَ کذلِک هُو ثابتٌ لِلْمشیّة المطلقةِ اسْمُه الأعْظم فی‏‎ ‎‏مقام الفِعْل طابق النّعْل بالنّعْلِ وَ لیْس هیهنا مقام شرْح ذلکَ وَ قَد‏‎ ‎‏اسْتفید تحْقیقه مِنْ بَعض رَسائلنا فی حَقیقة الخلافة و‏‎ ‎‏الولایة.‏‎[144]‎‏(562)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

ظهور جمیع اسما و صفات در مظهر تام

‏... انّ مظهر الأْم الجامِع کالأْسان الکامِل مِنَ القُطب وَ‏‎ ‎‏غیْره یجوُزانْ یظهر فیه الکمالات الأـهیَّة لکن غیْر القسْم‏‎ ‎‏الأوّل منَ الأقسام الثّلاثة المذکور فی تفسیر الفاتحة اعنی غیر‏‎ ‎‏ما یختصّ بجناب الحقّ تعالی کوجُوب الوُجود وَ الأزلیّة وَ‏‎ ‎‏الأاطة...».‏

‏     قوله: غیر القسْم الأوّل الی قوله: غیْر ما یختصّ بجناب الحقّ‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1058

‏تعالی، اقول وَ عنْدنا انّ وجُوبَ الوُجُود وَ ما بعْده کلّها ثابتَة للأسان‏‎ ‎‏الکامِل وَ المظهر الأتمّ و الفرق بیْنها وَ بَینَ ما ثبَت لله تَعالی فی مقامِ‏‎ ‎‏احَدیّة الذّات هُوَ الفَرق بَیْن الظّاهِر وَ المظهر و بَین الغیْب وَ الشّهادَة‏‎ ‎‏و بَین الجمْع وَ الفرق فجَمیع الأسْماء الأـهیَّة ذاتیّة کانتْ اوْ غیرها‏‎ ‎‏ظاهِرة فِی المظهر الأتمّ وَ الأْم المُستَأثر فی الحقیقةِ لیسَ مِنَ‏‎ ‎‏الأسْماءِ فَلاظهوُر لَه و لامظهر وَ امَّا الأسْماء الذّاتیَّة حَتّی الهُویَّة‏‎ ‎‏الصّرفة وَ الغیْب الأحَدی فَلها ظهُور بمعْنی آخر بَل لَها ظهُور فی کُلّ‏‎ ‎‏مَوْجُود بمعْنی غیْبی اَحَدی سِرّی لایعرفه الاّ الله الا تری قوله تعالی‏‎ ‎‏ما مِنْ دابّة الاّ هو آخذ بناصیتها انّ ربّی علی صراط مُستقیم فهذا هو‏‎ ‎‏الوجْه الخاصّ بلاواسطة اسْم منَ الأسماء اوْ مظهر مِنَ‏‎ ‎‏المظاهِر.‏‎[145]‎‏(563)‏

‏ ‏

*  *  *

‏ ‏

‏ ‏

ودیعه، مسمیات اسما در طینت انسان کامل

‏ (عَلَّمَهُ الْبَیَانَ)‏‎[146]‎‏ فإنّ المُراد بالتعلیم ـ حسبما عرفت سابقاً ـ هو‏‎ ‎


کتابتوحید از دیدگاه امام خمینی (س) (ج. 2)صفحه 1059

‏فی الخمیرة والاستجنان فی الطینة کما أنّ المُراد بالبیان‏‎ ‎‏ـ حسبما قلنا فی الحواشی السالفة ـ هو مُسمّیات الأسماء الّتی‏‎ ‎‏علّمها الله تعالی أبینا آدم علیه السلام. فالإنسان الکامل المُودع فیه‏‎ ‎‏حقائق الأسماء ومُقتضیاتها من اللّطف والقهر، والرحمة والغضب،‏‎ ‎‏والهدایة والإضلال، والظهور والبطون، مُتحقّق فیه هذه الحقائق‏‎ ‎‏بطریق اللّف والبساطة.‏