پرتال امام خمینی: یادداشت / مرتضی جوادی‌آملی*
برای شناخت شهید سید مصطفی خمینی (ره) باید دو بعد را بررسی کرد: نخست شخصیت علمی، اخلاقی و سیاسی ایشان، و سپس جایگاه و اندیشه‌های تفسیری‌اش. چهل‌ونهمین سالگرد شهادت این عالم شهید، فرصتی برای بازخوانی هر دو بعد است.
افقی فراتر از مبارزه با استبداد
حرکت امام خمینی (س) در تاریخ معاصر حرکتی بدیع و کم‌سابقه بود. پس از ارتحال آیت‌الله‌العظمی بروجردی، امام با تمام ایمان و معرفت خود به میدان آمد، با این باور که اسلام با همه ظرفیت‌های اصیل الهی‌اش در غربت و انزوا مانده است. ایشان معتقد بود اسلام می‌تواند در برابر استکبار بایستد، استبداد را کنار بزند و نظامی مبتنی بر آموزه‌های وحیانی و فقه امامیه بنا کند.
در حوزه‌های علمیه نجف و قم درباره ظرفیت‌های اسلام و مبانی فقهی آن شناخت‌هایی وجود داشت، اما این شناخت هنوز به باوری راسخ درباره امکان تشکیل حکومت اسلامی تبدیل نشده بود. بسیاری با مبارزه با استبداد و استکبار همراه بودند، ولی تأسیس حکومتی بر پایه منابع وحیانی و آموزه‌های مکتب تشیع برایشان چندان قابل تصور نبود. امام از همان ابتدا افقی فراتر از مبارزه سیاسی را دنبال می‌کرد و بر این باور بود که اسلام باید در عرصه حکمرانی و اداره جامعه حضور یابد. تحقق چنین اندیشه‌ای به فداکاری، صلابت و اراده‌ای استوار نیاز داشت و امام با همین نگاه مسیر انقلاب اسلامی را پیش برد.
درباره ولایت فقیه نیز در بخش‌هایی از میراث فقهی پیش از امام بحث شده بود، اما قلمرو آن غالباً در محدوده امور حسبیه مطرح می‌شد و زمینه فکری و اجتماعی لازم برای حضورش در عرصه حکمرانی فراهم نبود. امام خمینی (س) این اندیشه را به سطح تأسیس و اداره حکومت اسلامی ارتقا داد و بر ضرورت تبیین آموزه‌های وحیانی در عرصه جامعه و سیاست تأکید کرد. اندیشه امام محدود به جغرافیای خاصی نبود و افقی جهانی داشت؛ این نگاه همچنان در جهان اثرگذار است و برای شناخت درست آن باید نقش شخصیت‌هایی مانند شهید مصطفی خمینی را در انتقال و تبیین آن بررسی کرد.
تجلی اندیشه و منش امام
از ویژگی‌های ممتاز شهید مصطفی خمینی، قرابت و همجواری با امام بود که امکان شناخت و بازتاب ابعاد مختلف اندیشه، منش و مواضع ایشان را برایش فراهم کرد. او صرفاً ناقل دیدگاه‌های امام نبود؛ بسیاری از ویژگی‌های علمی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی امام در وجود او تجلی یافته بود. شهامت، شجاعت، ولایت‌مداری، صلابت، اخلاق و توجه به سلوک الهی در کنار توانمندی‌های علمی، از ویژگی‌های او بود. در شرایط دشوار مبارزه و تبعید، اندیشه‌های امام را درک کرد و در مسیر تحقق اهداف ایشان نقش‌آفرینی کرد.
او در سنین جوانی به جایگاهی علمی رسید که حوزه‌های علمیه قم و نجف را تحت تأثیر قرار می‌داد. در فقه و اصول، حکمت، فلسفه، عرفان و تفسیر به مراتب بالایی دست یافت و در کنار استادان و بزرگان حوزه نجف، جایگاه علمی خود را تثبیت کرد.
ضرورت بازخوانی دوران نجف
دوره حدوداً دوازده‌ساله حضور ایشان در نجف، دوره‌ای مهم در شکوفایی علمی و عملی این شخصیت بود، اما ابعاد مختلف آن هنوز به‌درستی شناخته نشده است. او با برخورداری از عقل نظری و عقل عملی، در کنار دانش گسترده، شجاعت، تدبیر و قدرت موضع‌گیری در برابر ظلم و استبداد را نیز نشان داد. در کنار امام، نقشی مهم در تبیین و انتقال اندیشه‌های ایشان به حوزه‌های علمیه، مبارزان و علاقه‌مندان انقلاب در داخل و خارج از کشور داشت. شناخت این نقش نیازمند بررسی دقیق‌تر آثار، دیدگاه‌ها و روایت‌های مربوط به آن دوره است.
همچنین نقش مرحوم سید احمد خمینی در همراهی با امام و مدیریت امور بیت ایشان در سال‌های پس از شهادت شهید مصطفی خمینی، و فعالیت‌ها و دشواری‌هایی که در کنار امام تحمل کرد، نیازمند بررسی و بازشناسی بیشتر است.
تفسیر شهید مصطفی خمینی و المیزان
تفسیر المیزان علامه طباطبایی (ره) جایگاه قرآن را در عرصه‌های مختلف علمی، اجتماعی، سیاسی و حکمرانی برجسته کرد. علامه با شناخت عمیق شرایط فکری زمان خود، از جمله جریان‌های الحادی و کمونیستی، اندیشه‌های فلسفی غرب و آثار تفسیری اهل سنت، به مسائل مهم عصر خود توجه داشت. شایسته است محققان و مفسران امروز میان تفسیر علامه طباطبایی و آثار تفسیری شهید مصطفی خمینی مقایسه‌ای علمی و روشمند انجام دهند تا ظرفیت‌های این دو میراث بهتر شناخته شود و زمینه رشد دانش تفسیر فراهم آید.
ورود به عرصه تفسیر قرآن نیازمند شناخت عمیق حقیقت این کتاب است. مفسر پیش از آنکه قلم به دست بگیرد باید بداند با چه حقیقت عظیمی روبه‌روست. قرآن با دیگر متون علمی و فلسفی قابل مقایسه نیست، زیرا کلام خداوند است و فهم ابعاد آن به معرفت، آمادگی علمی و معنوی و بهره‌مندی از هدایت الهی نیاز دارد.
شهید مصطفی خمینی در مقدمه تفسیر خود بر عظمت و گستردگی معارف قرآن تأکید می‌کند و یادآور می‌شود که ورود به عرصه تفسیر کاری نیست که هر کسی صرفاً با تکیه بر دانش معمول خود از عهده آن برآید. این نگاه نشان‌دهنده شناخت عمیق او از جایگاه قرآن و ضرورت خضوع علمی در برابر کلام الهی است. بر پایه روایات مربوط به مراتب معارف قرآن، این کتاب لایه‌های مختلفی از عبارت، اشارت، لطایف و حقایق دارد و دستیابی به این مراتب دانش و معرفتی فراتر از فهم ظاهری آیات می‌طلبد. از این رو مفسر باید در کنار دانش‌های ادبی و علمی، از شناخت عمیق معارف توحیدی و آموزه‌های اهل‌بیت (ع) نیز بهره‌مند باشد.
تفسیر و نیازهای علمی و انسانی
قرآن ظرفیت گسترده‌ای برای پاسخ‌گویی به مسائل گوناگون بشری دارد. معارف آن به مباحث رایج در علوم حوزوی محدود نیست و جامعیتش را نمی‌توان صرفاً در بررسی رسم‌الخط، قرائت، لغت یا مباحث فلسفی و عرفانی خلاصه کرد. این کتاب ظرفیت‌هایی در حوزه علوم انسانی و موضوعاتی چون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی و نجوم دارد که باید با روش علمی بررسی شود.
قرآن بارها انسان را به مشاهده و تأمل در آفرینش دعوت می‌کند؛ بنابراین در کنار رویکردهای فلسفی و عقلی، باید از دستاوردهای علوم تجربی نیز برای فهم و تبیین ابعاد مختلف آیات بهره گرفت. چنین رویکردی می‌تواند افق‌های تازه‌ای در مطالعات قرآنی بگشاید و ارتباط معارف قرآن را با نیازهای جامعه امروز عمیق‌تر کند.
اگر قرار است آموزه‌های قرآن در جامعه، دانشگاه، حوزه و نظام حکمرانی حضوری مؤثر داشته باشند، باید ظرفیت‌های این کتاب در ابعاد مختلف به‌درستی شناخته و تبیین شود. این کار به پژوهش‌های عمیق، همکاری میان رشته‌های علمی و حضور محققانی نیاز دارد که با تسلط بر معارف قرآنی، مسائل روز جامعه را نیز بشناسند. شناخت ظرفیت‌های قرآن و عترت (ع) باید به گونه‌ای باشد که در اداره جامعه و تبیین مبانی حکمرانی اسلامی نقش‌آفرین شود، و برای این منظور حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها باید با جدیت بیشتری به بررسی میراث تفسیری و علمی شخصیت‌هایی مانند شهید مصطفی خمینی بپردازند.
بازشناسی هنوز در آغاز راه است
بازشناسی شخصیت شهید مصطفی خمینی هنوز در آغاز راه است. نبوغ علمی، عقلانیت، صبوری، طهارت نفس، عشق به اهل‌بیت (ع) و اهتمام عمیق به قرآن و توحید از ویژگی‌های برجسته این عالم شهید بود. آثار علمی او حاصل پیوند دانش گسترده با ارادت عمیق به معارف الهی است و می‌تواند زمینه‌ساز پژوهش‌های تازه در حوزه‌های علمی باشد. امید است با تلاش استادان، محققان و مفسران، ابعاد ناشناخته شخصیت و اندیشه ایشان بیش از گذشته روشن شود و میراث علمی‌اش در خدمت گسترش معارف قرآن و عترت (ع) و تقویت بنیان‌های فکری جامعه اسلامی قرار گیرد.
در این زمینه از آیت‌الله سجادی، به‌عنوان نخستین کسی که برای آماده‌سازی آثار تفسیری و اصولی این عالم شهید جهت انتشار اقدام کرد، و از آیت‌الله طباطبایی تبریزی، به‌دلیل تبیین مباحث مربوط به حکومت اسلامی امام خمینی (س) و جهاد اکبر به زبان عربی، یاد شد.
*حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی جوادی‌آملی رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء و از اساتید برجسته حوزه علمیه، یادداشت برگرفته از سخنرانی در نشست علمی «بررسی شخصیت و اندیشه تفسیری شهید آیت‌الله سید مصطفی خمینی (ره)»
.
انتهای پیام /*