پرتال امام خمینی (س): یادداشت / دکتر جهانگیر قاسمی*
چرا با وجود تکرار سالانه برنامههای هفته کتاب، مطالعه هنوز به عادت روزمره جامعه ما تبدیل نشده است؟ واکاوی سیره عملی امام خمینی (س) در مواجهه با کتاب نشان میدهد که حل بحران کمخوانی، نه با نصیحتهای کلیشهای، بلکه با تغییر در فرم عرضه کتاب، تنوعبخشی به سبد مطالعاتی و اصلاح الگوی مواجهه انتقادی با متون امکانپذیر است.
هر سال با فرارسیدن هفته کتاب و کتابخوانی، پرسشی آشنا و البته نگرانکننده در فضای فرهنگی کشور تکرار میشود: چرا در جامعهای که پشتوانه تمدنی و دینی آن با «قلم» و «کتاب» گره خورده است، سرانه مطالعه و پیوند واقعی مردم با کتاب با وضعیت مطلوب فاصله دارد؟ در مکتب و تاریخ ما، کتاب تنها یک کالای فرهنگی نیست، بلکه زیربنای تفکر و تمدنسازی است؛ تا آنجا که معجزه جاودان پیامبر اکرم (ص) از جنس «کتاب» است و خداوند در قرآن کریم با تعبیر «ن والقلم و ما یسطرون» به قلم و آنچه مینویسند سوگند یاد میکند. امیرالمؤمنین علی (ع) نیز میفرماید: «من تسلی بالکتب لم تفته سلوه»؛ کسی که با کتاب آرامش مییابد، هرگز از او سلب آرامش نمیشود. از ارسطو که سعادت و فرزانگی جامعه را در گرو مطالعه روزانه میدید تا ولتر که برگههای کتاب را بالهایی برای پرواز روح انسان به عالم نور میدانست، همگی بر این حقیقت صحه گذاشتهاند. با این حال، شکاف میان این میراث سترگ و واقعیت امروز جامعه ما نشان میدهد که در ترجمه «اهمیت کتاب» به «عادت روزمره» دچار خطای روششناختی شدهایم.
مسئله اصلی جامعه امروز ایران در حوزه کتابخوانی، نه بیاعتقادی مردم به ارزش دانایی است و نه کمبود شعارهای ترویجی؛ بلکه «گسست کتاب از زیست روزمره» است. از یکسو، شتاب زندگی مدرن، اشتغالات معیشتی و پراکندگی تمرکز در عصر رسانههای پرشتاب، فرصت همنشینی با مجلدات قطور و عبوس را از شهروندان گرفته است؛ و از سوی دیگر، دوگانگی کاذب میان «محدودنگری در انتخاب کتاب» و «مصرف بیرویه متون سطحی و ترجمهای»، ذائقه مطالعاتی جامعه بهویژه نسل جوان را سردرگم کرده است. برای عبور از این بنبست، بازگشت به سیره عملی بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، حضرت امام خمینی (س)، که کتاب را عامل بیداری ملتها میدانست، نه یک یادآوری تاریخی، بلکه کلیدی برای استخراج یک «راهحل عملیاتی» است.
نخستین بهانه رایج برای نخواندن یا ننوشتن در روزگار ما، «نداشتن وقت» و تراکم مسئولیتهاست. اما کارنامه علمی و عملی امام خمینی (س) این بهانه را از اساس باطل میکند. ایشان در میانه سنگینترین تلاطمهای سیاسی و اجتماعی قرن، یعنی رهبری انقلاب اسلامی و بنیانگذاری نظام جمهوری اسلامی، هرگز حلقه وصل خود با قلم و کتاب را قطع نکرد و حاصل این دغدغه مستمر، خلق مجموعهای از آثار قلمی و کلامی حضرت امام در چهار شاخه اصول، فقه، فتوایی و آثار اخلاقی، عرفانی، فلسفی و دیوان اشعار بود. کسی که در دوران بازداشت یا تبعید در ترکیه، در نامههای خود به آقای سید محمد صادق لواسانی و فرزندش سید مصطفی خمینی، پیش و بیش از هر چیز متقاضی ارسال کتابهایی چون «مستدرک الوسائل»، «تاریخ مشروطه ایران»، «مکاسب» و «رسائل» میشود، نشان میدهد که مطالعه نه کارِ اوقات فراغت، بلکه ضرورتِ زیستن در متن بحرانهاست.
اما سیره امام تنها در «توصیه به خواندن» خلاصه نمیشود؛ بلکه در بطن رفتارهای روزمره ایشان، راهحلهای دقیقی برای موانع امروز نهفته است. در خاطرات حجتالاسلام والمسلمین دکتر عبدالکریم بیآزار شیرازی، روایت کوتاهی از ماههای پایانی عمر امام نقل شده است که میتواند الهامبخش یک سیاستگذاری نوین در صنعت نشر ما باشد. چند ماه پیش از ارتحال، رئیس دفتر امام، حجتالاسلام رسولی محلاتی، به درخواست ایشان جویای دیوان «سهجلدی» سعدی میشود؛ و زمانی که علت ترجیح نسخه سهجلدی بر یکجلدی پرسیده میشود، پاسخ میدهد که امام میخواهند مجلدات کمحجم باشد تا بتوانند در قدم زدنهای روزانه آن را با خود ببرند و به آسانی مطالعه کنند. این روایت ساده، یک پیام راهبردی برای امروز دارد: اگر مردم فرصت نشستنهای طولانی در کتابخانهها را ندارند، این «فرم کتاب» است که باید به پای «قدمهای روزمره مردم» برود.
افزون بر فرم، «سبد مطالعاتی» امام نیز الگویی رهاییبخش برای جامعه امروز است. در صدر منظومه فکری ایشان، قرآن کریم بهعنوان «کتاب انسان سازی»، «کتاب اصلاح یک جامعه» و «کتاب همه اعصار» قرار دارد و خطاب به قشر دانشگاهی و فرهیخته میفرماید: « به شما طبقه تحصیل کرده ... قوانین آسمانی اسلام را که برای تمام شئون زندگی از مبدا وحی نازل شده است و عملی تر و سود مندتر از تمام فریضه ها است، مطالعه کنید.» در کنار قرآن، نهجالبلاغه را مرهم دردهای زمانه میداند و میفرماید: «و اما کتاب نهج البلاغه که نازله روح اوست برای تعلیم و تربیت ما... معجونی است برای شفا و مرهمی است برای دردهای فردی و اجتماعی و مجموعه ای است دارای ابعادی به اندازه یک انسان و یک جامعه بزرگ انسانی از زمان صدور آن تا هر چه تاریخ به پیش رود و هر چه جامعه ها به وجود آید و ... .» با این حال، تمرکز بر متون قدسی هرگز امام را از مطالعه رمان، تاریخ جهان، طنز ادبی و آثار روشنفکران معاصر بازنداشت. فهرست کتابهایی که امام مطالعه کرده یا از آنها یاد کرده است—از «غربزدگی» جلال آلاحمد، «طلوع انفجار» علیاصغر حاجسیدجوادی، «افضل الجهاد» عمر اوزگان و «نگاهی به تاریخ جهان» نهرو گرفته تا رمان «شوهر آهو خانم»، «موش و گربه» عبید زاکانی، «قانون» بوعلی سینا، «جواهر الکلام» و آثار آیتالله طالقانی، شهید صدر و شهید مطهری—نشاندهنده افق باز و جامعنگری بینظیر ایشان است.
در همین چارچوب، مواجهه امام با کتابهای مسئلهدار نیز از جنس «پاسخ فکری و نقد روشمند» است، نه انزوا یا تنگنظری. ایشان از یکسو نسبت به نشریات تفرقهانگیز و استعماری و نیز خودباختگی فکری هشدار میدهد و میفرماید: «بعضیشان کتاب هم که می نویسند، یا یک اسم غربی روی آن می گذارند یا مطالب را وقتی ذکر می کنند، استشهاد می کنند به قول یک نفر غربی و ...» و در پاسخ به جزوه «اسرار هزارساله»، خود دست به قلم میبرد و کتاب «کشف اسرار» را مینگارد؛ اما از سوی دیگر، در برابر کتابها و جزواتی که به نام دین، نگاههای قشری و تنگنظرانه را معیار رد و قبول مردم قرار میدهند، صریحاً میایستد و میفرماید: « اخیراً چند کتاب به عنوان سؤالات دینی و ایدئولوژی اسلامی را ملاحظه نمودم و بسیار متأسف شدم از آنچه در این کتابها و جزواتی از این قبیل به اسم اسلام، این دین انسان ساز الهی، برای گزینش عمومی مطرح شده است و آنها را میزان رد و قبولی افراد قرار داده اند. »(صحیفه امام، ج ۱۷، ص ۲۱۹)
اکنون، با تکیه بر این منظومه فکری و عملی، برای برونرفت از رکود مطالعه در جامعه امروز ایران، میتوان یک راهحل سهوجهی و عملیاتی را پیش روی نهادهای فرهنگی، ناشران و خانوادهها قرار داد:
گام نخست؛ «زیستپذیر کردن کالبد کتاب»
ناشران و متولیان فرهنگی باید به جای اصرار بر چاپ مجلدات قطور، سنگین و گرانقیمت، به سمت تولید کتابهای کمحجم، جیبی، گزیدههای موضوعی خوشخوان و نسخههای همراه (چه چاپی و چه دیجیتال و صوتی) حرکت کنند. کتاب باید به اندازهای سبک و در دسترس شود که کارمند، دانشجو و کارگر بتواند در مسیر مترو، اتوبوس و پیادهرویهای کوتاه روزانه، ده صفحه از آن را ورق بزند؛ درست به همان شیوهای که امام در کهنسالی، کتاب را با قدمهای روزانه خویش متناسب ساخت.
گام دوم؛ احیای سنت «اهدای هدفمند کتاب» و تکریم شبکه دانایی
ترویج کتاب با بخشنامههای اداری محقق نمیشود، بلکه در بستر روابط انسانی شکل میگیرد. امام خمینی (س) با اهدای کتابهای متناسب به نزدیکان خود—همچون اهدای «صحیفه سجادیه» به یادگارش حجتالاسلام والمسلمین سید علی خمینی، و اهدای «آداب الصلاه» و «آداب نماز» به عروسشان خانم دکتر فاطمه طباطبایی و فرزندشان مرحوم حاج سید احمد خمینی—و نیز نوشتن نامههای قدردانی در قبال دریافت کتاب به شخصیتهایی چون عبدالحسین لنکرانی و حسن ثقفی، و نگارش تقریظ بر آثاری چون «حاوی خون»، «کتاب اول» و کتاب علمی «بیماری سل» اثر دکتر ولایتی، مطالعه را به یک کنش عاطفی و اجتماعی تبدیل کرد. راهحل عملی امروز، تبدیل «هدیه دادن کتابِ متناسب با دغدغه مخاطب» به یک آیین مستمر در خانوادهها، مدارس و دانشگاهها، و نیز احیای کتابخانههای محلی و عمومی بهمثابه کانونهای زنده علمی و ادبی است؛ همان نگاهی که امام در بازدید از کتابخانه دولتی "تربیت تبریز" داشت و نوشت: « کتابخانه دولتی تربیت تبریز را با آقایان حاجی آقا روحالله و حاجی میرزا ابوالفضل نجمآبادی و آقا سید صادق لواسانی سیاحت و برای استفاده مطالب علمی و ادبی بهترین محل، و زحمات مدیر و موسسین آن را قابل تمجید و اعجاب یافتیم.(همان، ج ۲۱، ص ۴۷۱)
گام سوم؛ «پالایش خردمندانه پیش از انتشار» و «تکثر سبد مطالعاتی»
برای بازگرداندن اعتماد مخاطب به بازار کتاب، باید از دو لبه پرتگاهِ «ولنگاری و خودباختگی ترجمهای» و «تنگنظریهای سلیقهای» فاصله گرفت. راهکار امام در این زمینه، سپردن کار به کاردانانِ آگاه به مکتبها پیش از انتشار برای جلوگیری از خطاهای فکری، و در عین حال گشودن میدان برای مطالعه آثار متنوع ادبی، تاریخی و اجتماعی است؛ چنانکه میفرماید: « و افراد مطّلع، مدبِّر و کسانی که از مکتبها اطلاع دارند و مسیر آنها را می دانند، اینها توجه بکنند، و کتابها را مطالعه کنند قبل از انتشار، و خود مجله را قبل از انتشار، درست مطالعه بکنند که مبادا یک وقتی یک جایش خلاف در آید ». (همان، ج ۱۳، ص ۴۷۵)
گام چهارم؛ «گسترش زیرساختهای دیجیتال و پیوند شبکه پژوهشگران با منابع مرجع»
آشتی دادن نسل امروز و جامعه علمی با کتاب، نیازمند کوتاه کردن فاصله مخاطب با منابع اصیل در فضای مجازی است. در سالهای اخیر، سایت مرجع امام خمینی (KHOMEINI.IR) با قرار دادن تمامی کتب ایشان و نیز آثار پژوهشی نگاشتهشده درباره امام، گام مؤثری برای تسهیل دسترسی عمومی برداشته است.
با این حال، مسئله و مأموریت اصلی در مرحله کنونی، فراتر از بارگذاری متون است؛ امروز ما نیازمند یک برنامه روشمند برای آشنایی عمیقتر پژوهشگران با ظرفیتهای این سایت و در عین حال، توسعه و تقویت زیرساختهای فناورانه آن هستیم تا دسترسی محققان و بهویژه نسل جوان به اندیشه و سیره امام خمینی (س)، از هر زمان دیگری روانتر، تعاملیتر و کارآمدتر شود.
در نهایت، هفته کتاب زمانی از یک مناسبت تقویمی به نقطه عطفی فرهنگی تبدیل میشود که کتاب از قفسههای بسته به متن زندگی روزمره و گفتوگوهای اجتماعی بازگردد. مخاطب اصلی این تحول، نسل جوانی است که انرژی و تکاپوی ساختن آینده را در اختیار دارد و امام خمینی (س) امید اصلی بیداری جامعه را به آنها بسته است:
«امید است طبقه جوان که به سردی ها و سستی های ایام پیری نرسیده اند با هر وسیله ای که بتوانند ملتها را بیدار کنند، با شعر، نثر، خطابه، کتاب و آنچه موجب آگاهی جامعه است».(همان، ج ۲، ص۲۵۳-۲۵۴)
*دکتر جهانگیر قاسمی، معاون فرهنگی، هنری و ارتباطات موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)
.
انتهای پیام /*