باسلام و احترام برخی گمان میکنند، منظور فقها از شرط ((احتمال تاثیر)) ، تاثیر آنی و لحظه ای در گناهکار و قطع کامل گناه در همان لحظه است. لطفا بفرمایید در امر به معروف و نهی از منکر، اگر احتمال عقلایی بدهیم که الف) تذکر ما، در آینده بر اصلاح گناهکار اثر میگذارد؛ نه لزوماً همان لحظه. یا ب) با تذکر ما، گناهکار، گناه را به تاخیر می اندازد. یا ج) با تذکر ما، گناه تضعیف می شود؛ نه لزوماً قطع. یا د) با تذکر ما به گناهکار، سایرین متاثر میشوند؛ نه لزوماً شخص مرتکب گناه. یا ه) با تذکر ما، گناهکار، گناه را از انظار عمومی، به خفا می برد. یا و) تذکر ما، با تکرار تذکر توسط سایرین، باعث قطع گناه میشود؛ مگر در هریک از موارد فوق، شرط ((احتمال تاثیر)) صدق نمیکند؟ و امر و نهی واجب نمی شود؟ باتشکر

بسمه تعالی

در واجب بودن «امر به معروف و نهی از منکر»و ضرورت آن هیچ گونه تردیدی وجود ندارد و آیات شریفه قرآن ،روایات اهل بیت علیهم السلام و اقتضای دلیل عقلی، وجوب آن را به اثبات می رساند؛ اما فقها،از جمله امام خمینی (س) وجوب این فریضه را مشروط به چهار شرط دانسته اند:

1.شناخت معروف و منکر

فرد مکلف بتواند معروف ها و منکرها را از هم باز شناسد ؛یعنی از توانی برخوردار باشد که بتواند مجموعه ای از معروف ها و منکرها را شناخته و از هم تفکیک نماید.

بنابراین ،اگر کسی این توان را ندارد ،اساساً وجوب این فریضه برای او منتفی است و برای چنین شخصی تحصیل علم به معروف و منکر هم واجب نیست؛یعنی مکلف برای این که بتواند دیگران را امر به معروف و نهی از منکر کند ،باید توان شناخت معروف و منکر را داشته باشد ؛اما کسب این توان یعنی بازشناسی منکر از معروف برای تأمین یکی از شرایط چهارگانه وجوب امر به معروف و نهی از منکر اساساً واجب نیست؛ البته شناخت معروف و منکر برای عمل شخصی خود انسان در محدوده ای که جزو واجبات و محرمات شرعی است ،واجب است؛ ندارد .

2.احتمال تأثیر امر و نهی

فریضه امر به معروف و نهی از منکر، برای توسعه و بسط احکام الهی و جامه ی عمل پوشاندن به دستورات دینی در جامعه ی اسلامی و پرهیز از عمل به زشتی ها واجب شده است .بنابراین، باید اقدام به آن مثمر ثمر بوده و در عمل مفید فایده باشد ؛ باید فرد آمر و ناهی احتمال تأثیر بدهد؛ و گرنه اگر علم و یا اطمینان به عدم تأثیر داشته باشد ،عمل به فریضه واجب نخواهد بود.

البته سقوط این فریضه تنها به صورتی منحصر است که علم یا اطمینان به عدم تأثیر باشد و با ظن و گمان به عدم تأثیر ،هر چند قوی باشد، وجوب فریضه ساقط نخواهد شد .(تحریر الوسیله، ج2،ص444،مسأله 1.)

همچنین اگر برای تحت تأثیر قرار دادن شخص برای پذیرش عمل به معروف و ترک منکر ،لازم باشد تا مقدمتاً از باب نصیحت ،او را موعظه و ارشاد نمود ،این مقدمه نیز واجب می شود .حتی اگر در موردی خود امر و نهی تأثیر گذار نباشد ،اما نصیحت و موعظه بتواند طرف را متأثر کند ،همین اندازه نیز واجب خواهد شد.

در صورتی که فرد عامل با یک بار امر و نهی متنبّه نشود و نیاز به تکرار امر و نهی باشد ،این گونه تکرار نیز واجب است .(همان ،مسأله 5)

ممکن است که شخصی تنها در صورتی آمادگی عمل به معروف و ترک منکر را داشته باشد که او را در جمع و در پیش دیگران امر و نهی کرد .در این صورت، امر به معروف و نهی از منکر نه تنها واجب نیست ،بلکه برای پرهیز از هتک حیثیت طرف خواهد داشت؛ مگر مواردی که شخص به صورت آشکار و در ملأ عام معروفی را ترک و یا منکری را مرتکب شود .(همان ،ص445،مسأله6.)

اگر مواردی پیش آید که امر و نهی مستقیم ،طرف را به عمل به معروف و نهی از منکر وادار نکند، اما در فرد دیگری که ناظر ماجرا است، مؤثر خواهد افتاد -به طوری که اگر طرف دوم را نیز مستقیماً امر و نهی می کرد ،تأثیر گذار نبود -در این صورت واجب است فرد نخست را امر و نهی نمود تا شخص دوم متنبه شده و به وظیفه اش عمل نماید .(همان، م9)

همچنین اگر انسان بداند که سخن خودش مؤثر نیست ،اما اگر فردی بزرگ تر ،طرف را امر و نهی کند، مؤثر خواهد افتاد ،لازم است که به فرد بزرگ تر بگوید که او را امر و نهی کند .(همان ،مسأله 10)

یا بداند که امر به معروف و نهی از منکر به صورت کامل و صد در صد مؤثر نخواهد شد؛ اما می تواند سبب کاهش منکرات شود ،باز عمل به آن واجب است .(همان ،مسأله 9)

همه مواردی که ذکر شد ،در صورتی است که عمل به این فریضه موجب ارتکاب حرام دیگر و یا ترک واجب دیگری نشود؛ یعنی اگر تأثیرگذاری امر به معروف و نهی از منکر منوط به این است که انسان خود به حرامی دچار شود و یا واجبی را تر ک کند، این فریضه واجب نخواهد بود؛ مگر در صورتی که مورد به گونه ای باشد که شارع مقدس به هیچ عنوان به تخلف از آن رضایت ندارد ،مثل کشتن نفس محترمه که باید و به هر صورتی که ممکن است، از آن جلوگیری کرد؛ حتی اگر موجب ارتکاب حرام دیگری چون ورود به خانه ی شخص بدون اجازه باشد .(0.همان ،ص445،مسأله 12)

باید توجه داشت که مسأله برآورد ثمره ی عمل به فریضه و پیش بینی انواع مختلف آثار دراز مدت آن، مسائلی بسیار مهم را در پی دارد که می تواند از نظر اجتماعی ثمرات فراوانی در تحولات مختلف به دنبال داشته باشد .حضرت امام شاخص ترین فقیهی است که در این زمینه با وسعت نگاه توانست زوایای مخفی آثار عمل به فریضه امر به معروف و نهی از منکر را از بعد معضلات کلان اجتماعی دریابد و با تبیین ابهامات آن ،راه را برای اقدام به مبارزه با طاغوت و استقرار حکومت دینی که بزرگ ترین معروف ها است . تمام موارد مذکور در سوال از موارد تاثیر امر و نهی است که با بودن یکی از آنها واجب میشود.

3.استمرار عمل به معصیت و یا ترک واجب

از جمله شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر ،این است که فرد عمل کننده بر تکرار عمل به منکر و یا ترک واجب اصرار داشته باشد ؛ یعنی وقتی یک بار معصیت از او صادر شد، قصد انجام آن را برای بار دوم هم داشته باشد .

در این صورت است که امر و نهی او واجب می شود، اما اگر بعد از ارتکاب بار اول ،تصمیم به ادامه دادن آن نداشته باشد، وجوب امر و نهی ساقط خواهد شد .

همچنین اگر شخصی هنوز گناهی مرتکب نشده است ،اما علم یا اطمینان حاصل شود که می خواهد اقدام کند ،لازم است او را از انجام آنچه اراده کرده است ،نهی نمود .

در مقابل نیز لازم نیست که تصمیم بر عدم تکرار معصیت را اظهار و ابراز کند ؛بلکه اگر انسان به هر طریقی از تصمیم بر عدم استمرار بر گناه طرف آگاه شود ،نهی از منکر واجب نخواهد بود . (ر.ک:تحریر الوسیله ،ج1، ص446-447،مسائل 6،4و7.)

4.عدم وجود مفسده

شرط مهم دیگر ،این است که عمل به فریضه ،باعث تحقق مفسده ی دیگری نشود.

اگر آمر یا ناهی علم و یا گمان داشته باشد که در صورت اقدامی امر به معروف و نهی از منکر ضرر و زیان جانی یا حیثیتی و آبرویی و همچنین آسیب مالی قابل توجه به خود شخص یا نزدیکان و دیگر مؤمنان وارد خواهد شد ،وجوب فریضه ساقط خواهد شد .حتی اگر این پیش بینی در حد علم و ظن هم نباشد؛ ولی در حدی است که عقلا احتمال توجه ضرر می دهند ،عمل به فریضه واجب نخواهد بود .(همان ،ص448،مسأله 1.)

البته در موارد پیش گفته نه تنها عمل به فریضه واجب نمی شود، بلکه چون القای نفس در تهلکه محسوب می شود ،از حرمت شرعی نیز برخوردار خواهد شد؛ یعنی مکلّف نمی تواند با وجود احتمال (عقلایی )بروز ضرر نسبت به جان ،حیثیت و یا اموال قابل توجه ،باز به انجام فریضه اصرار نماید .بله ،اگر توجه ضرر به مال خود شخص است و این ضرر در حدی نیست که او را دچار سختی و شدت نماید ،می تواند آسیب مالی را تحمل کرده و به انجام فریضه اقدام کند .(همان ،ص449،مسأله 4.)

باید توجه داشت که احتمال عقلایی که فقها برای تجویز ترک فریضه مد نظر دارند ،احتمالی است که منجر به خوف وقوع ضرر شود.

البته اگر انجام منکر یا ترک واجب در نظر شارع اهمیت داشته باشد و برای جلوگیری از آن نیاز به بذل مال و جان باشد لازم است آن را بذل نمایند:

حضرت امام رحمه الله در ذیل بیان شرط چهارم فریضه ،به طور ویژه به موارد مهمی اشاره کرده اند که در آن موارد ،به جهت اهمیت موضوع نه تنها احتمال توجه ضرر ،بلکه علم به ضرر جانی و مالی نمی تواند موجب رفع تکلیف شود ، مانندحفظ جان عده ای از مسلمانان و هتک حرمت نوامیس ایشان و یا از بین بردن آثار اسلام( همان، م 6)

والسلام علیکم ورحمه الله

. انتهای پیام /*