لزوم سازگاری دین با زمان و مکان

‏‏مصاحبه با پروفسور فرانکو أمتّو‏

‏‏«لزوم سازگاری دین با زمان و مکان»‏

‏‏ ‏

‏‏یکی از مسائلی که امروزه در فقه اسلامی بشدت مورد توجه و نظر‏‎ ‎‏است و حضرت امام(ره) نیز عنایت خاصی به آن داشتند، تأثیر و دخالت‏‎ ‎‏زمان و مکان در اجتهاد و استنباط ما از دین و منابع دینی است. سؤال ما از‏‎ ‎‏حضرت عالی این است که تفسیر شما از این مطلب چیست و آیا در‏‎ ‎‏مسیحیت نیز این مسأله مطرح است؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، به چه‏‎ ‎‏میزان مطرح و چگونه با آن برخورد شده است؟ ‏

‏‏استاد: ‏‏البته سالهایی که یوحنّان جان بیست و سوم پاپ بود (1962ـ1965) این‏‎ ‎‏مسأله مطرح شد که احکام دین مسیحیت و به خصوص کاتولیکها با زندگی امروزه‏‎ ‎‏وفق نمی داد؛ یعنی سازگار نبود، مثلاً فرض بفرمایید یکی از فرمانهای کلیسا این بود‏‎ ‎‏که روز یکشنبه مردم نباید کاری بکنند که از آن پول در بیاورند، زیرا آن روز فقط به‏‎ ‎‏خدا اختصاص داشت، ولی می توانستند مثلاً تفریح کنند بعد به کلیسا بروند و به‏‎ ‎‏فکر خدا و خوبی کردن و امور خیریه و... باشند، ولی کار کردن برای پول گرفتن‏‎ ‎‏ممنوع بود. اما با پیشرفت صنعت و تکنولوژی کارهایی که به وقت بسیاری نیاز‏‎ ‎‏داشت، فرصت کمی را طلب می کند که مانع انجام عبادت و توجه انسانی به‏‎ ‎‏خداوند نمی شود، در اینجا چه باید کرد؟ پاپ برای حل این مسأله مجمع مسکون‏‎ ‎

‏
‏‎

‎‏یا مسکونی واتیکانی دوم را اعلام کرد که البته مخالفتهایی را هم در پی داشت.‏‎ ‎‏کمیسیونهای مختلفی تشکیل شد؛ کمیسیون کار، کمیسیون خانواده، کمیسیون‏‎ ‎‏علوم اجتماعی، کمیسیون اقتصاد، کمیسیون ادای وظایف دینی؛ تمام این‏‎ ‎‏کمیسیونها تشکیل شده و در احکام کلیسا یک نوع آوری و یک تجدید کلی صورت‏‎ ‎‏گرفت. البته این را هم به شما بگویم که شما وظیفۀ خطیری دارید و برای در نظر‏‎ ‎‏گرفتن وضع جامعۀ امروزی نباید فقط ایران را در نظر گرفت؛ مسلمانان و شیعیان‏‎ ‎‏کشورهای دیگر، مانند آمریکا، ایتالیا (که حدود هشت هزار شیعه دارد) و وضعیت‏‎ ‎‏جامعه آنان نیز باید در نظر گرفته شود و حکم لازم؛ مثلاً در مورد تلویزیون در‏‎ ‎‏کشورهای دیگر مشخص شود. اگر چه در قرآن سخنی از تلویزیون نیست، ولی با‏‎ ‎‏توجه به اصول کلی  خط و مشی تعیین شده، می توان حکم آن را استخراج‏‎ ‎‏کرد. منتها ما باید مغزمان را به کار بیاندازیم و با درک این اصول بتوانیم منظور‏‎ ‎‏خداوند را در گفتن این آیه که محتوی خیلی چیزها هست و ما به صورت گذرا و‏‎ ‎‏سطحی این را بیان می کنیم، دریابیم. و این وظیفه خیلی خطیر است و فکر نمی کنم‏‎ ‎‏که در مجمعی که، مثلاً یک سال طول بکشد حل شود. در این مورد باید از تمامی‏‎ ‎‏علما و فقهای جهان خواسته شود که دراین مجمع شرکت کنند و علاوه بر این، باید‏‎ ‎‏از علمای مسیحی؛ مثلاً ارتدکس، پروتستان و ... و از کارشناسان و متخصصان‏‎ ‎‏علوم، مانند روانشناسی باید دعوت کرد و از نظریات آنان بهره جست، نه به عنوان‏‎ ‎‏کسی که حق رأی داشته باشد، فقط برای استفاده از نظر انسانی که صاحب نظر‏‎ ‎‏است. پس ببینید که این یک وظیفۀ لازم و یک ابتکار روشنفکرانه است، بلکه یک‏‎ ‎‏چیز فوق العاده بزرگ است. ‏

‏‏ -  بنابراین کاملترین قوانین را بنویسیم. ‏

‏‏استاد: ‏‏بله اگر کاملترین قوانین را بنویسیم، فکر نکنید که امروز ما اینها را وضع‏‎ ‎‏کردیم، فردا مردم اینها را به کار می بندند، نخیر، قانون بایست به دل مردم بنشیند‏‎ ‎

‏
‏‎

‎‏شاید ده، پانزده سال طول بکشد؛ پس شما برای امروز وضع نمی کنید برای پنجاه‏‎ ‎‏سال دیگر وضع می کنید. پس می بینید اینجا باز هم شکل دیگری پیش می آید برای‏‎ ‎‏اینکه مردم می‏‏ ‏‏گویند پدران و اجداد ما زیر بار این احکام بودند، الان باز هم اینها‏‎ ‎‏این احکام را سنگین تر کردند. پس این یک کار خیلی ظریف روانشناسی است، از‏‎ ‎‏نظر اینکه اینها را چه جوری به مردم برسانیم؛ یعنی باید طوری احکام را وضع کرد‏‎ ‎‏که مردم آن را بپذیرند. ‏

‏‏ -  اگر یک مجمعی تشکیل دادیم که در واقع آن احکام را به شکلی تغییر‏‎ ‎‏بدهد که با شرایط امروزی موافق باشد، آیا این سؤال پیش نمی آید که‏‎ ‎‏خوب ما دیگر از آن احکام الهی خارج شدیم این احکامی که الان‏‎ ‎‏می گوییم دیگر آن احکام الهی نیست؛ زیرا ما احکامی وضع می کنیم که با‏‎ ‎‏امروز سازگار باشد؛ یعنی دیگر آن دین و قرب الهی نیست. ‏

‏‏استاد: ‏‏ببینید مردم اگر نیت خوبی دارند این را می پذیرند و اگر نیت بدی دارند،‏‎ ‎‏نمی پذیرند. البته این یک کار صرفاً فنی نیست. فن جای خود دارد، هنر هم جای‏‎ ‎‏خود دارد؛ یعنی اگر می خواهم به شما یک چیزی بگویم ممکن است آن را به یک‏‎ ‎‏زبان بگویم که به دل بنشیند و شما آن را قبول کنید و ممکن است به زبانی بگویم که‏‎ ‎‏برای شما مأنوس نیست و آن را قبول نکنید. پس اینجا علاوه بر فن، یک هنر هم‏‎ ‎‏می خواهد که خیلی اهمیت دارد؛ مثلاً در شرق، مردم از جملات پر آب و تاب زیبا‏‎ ‎‏استفاده می کنند. ممکن است جوانهای امروز یک سبک ساده تری را بپذیرند. لذا‏‎ ‎‏لازم است که طبع و ذوق و شرایط دیگر اجتماعی نسل کنونی و نسل آینده کاملاً‏‎ ‎‏بررسی شده و درنظر گرفته شود و با بهره گیری از علوم و فنونی که در وضع احکام‏‎ ‎‏مؤثرند، نسبت به وضع آن اقدام کرد. ‏

‏‏ -  امروزه دیدگاه متفکران و روشنفکران مسیحی نسبت به احکام اسلام‏‎ ‎‏از این جهت چیست؟ یعنی آنها این مسأله را چگونه ارزیابی می کنند؟‏‎ ‎

‏
‏‎

‎‏استاد: ‏‏احکام اسلام در خارج شناخته شده نیست و هیچ‏‏ ‏‏کس علاقه ای به شناختن‏‎ ‎‏احکام اسلام ندارد. یکی از سؤالات آنها این است که چرا اسلام چادر را به زنان تحمیل می کند و زنان‏‎ ‎‏آزاد نیستند. روی این مسأله کار نشده است که اسلام به دنیای‏‎ ‎‏خارج از آن شناسانده شود، بلکه دیگران سعی در شناسایی ناصحیح آن کرده اند و‏‎ ‎‏به همین دلیل غیر مسلمانان از اسلام تصوّر روشن و مناسبی ندارند. ‏

‏‏در یکی از کنفرانس ها، وقتی که من نظر اسلام را در مورد مشیّت خداوند مطرح‏‎ ‎‏کردم و توضیح دادم؛ شرکت کنندگان تعجب کردند و بسیاری از آنان نیز از توضیح‏‎ ‎‏این مسأله تشکّر کردند. ‏

‏‏پس باز کردن چشم مردم خیلی مهم و خیلی مشکل است، زیرا باید حقایق را به‏‎ ‎‏یک صورت محبوب پیاده کرد. افرادی هستند که از سطح علمی بالایی‏‎ ‎‏برخوردارند، اما در بیان مطالب مشکل دارند و به این هنر واقف نیستند. باید در راه‏‎ ‎‏ترویج اسلام از افرادی استفاده کرد که بتوانند اسلام را به گونه ای معرفی کنند که‏‎ ‎‏سبب محبوبیت آن در بین ملل بشود، نه اینکه سبب نفرت آنان از اسلام گردد.‏‎ ‎‏خیلی درس می دهند و اینها نمی توانند مثل شما صحبت کنند. ‏

‏‏ریشه کن کردن این سوءظن و بدبینی مردم کار خیلی مشکل و ظریف است که‏‎ ‎‏متأسفانه در حال حاضر در کشورهای خارج یا انجام نمی گیرد یا خیلی ضعیف‏‎ ‎‏است؛ مثلاً در پاریس انجمنی تشکیل شده است به نام انجمن همکاری جوانان‏‎ ‎‏مسلمان و مسیحی؛ این جوانان مسیحی و مسلمان باهم کارهای نیکی انجام‏‎ ‎‏می دهند؛ مثلاً جمع آوری کمک برای فقراء و مستمندان و کارهای دیگر. مهم این‏‎ ‎‏است که این جوانان خیلی با هم دوست هستند خیلی با هم خوبند، خیلی با هم‏‎ ‎‏همکاری می کنند و همفکری و همدلی دارند، این بهترین راه برای معرفی اسلام‏‎ ‎‏است. پس امروز تبلیغ اسلامی آن نیست که بیاییم یک جزوه بنویسیم و در این‏‎ ‎‏جزوه بگوییم که اسلام این است و به معرفی اسلام بپردازیم. بلکه باید با توجه به‏‎ ‎

‏
‏‎

‎‏وضعیت جوامع و مسائل موجود در آن نسبت به تبلیغ متناسب با آن وضعیت اقدام کرد.‏‎ ‎‏ -  البته، طی سمینارهای متعددی که دربارۀ مشترکات ادیان آسمانی‏‎ ‎‏برگزار شده است، تا حدودی مواضع اسلام در مسائل گوناگون اجتماعی‏‎ ‎‏تشریح شده است، امّا سؤالی که در اینجا باید مطرح کنم این است که در‏‎ ‎‏کتاب مقدس آن چهار جمله ای که وجود دارد بیشتر به شرح احوال و‏‎ ‎‏حالات عیسی بن مریم مسافرتها، نصیحتها و سخنان آن حضرت‏‎ ‎‏می پردازد و کمتر به احکام فردی و حقوق پرداخته است، اما مسیحیت با‏‎ ‎‏استناد به این که حضرت مسیح می فرماید من نیامدم تا اینکه تورات و‏‎ ‎‏صحف انبیاء را باطل کنم، بلکه آمدم، آنها را کامل کنم، تورات و اسفار‏‎ ‎‏اربعۀ او را قبول دارند. در تورات که بیان شریعت است احکام فرعی زیادی‏‎ ‎‏دارد، بعضی از احکامش نصّ است؛ مثلاً در باب طلاق، در باب ازدواج‏‎ ‎‏نصوص دارد که دیگر قابل تغییر و تحول نیست، حال اگر آن نصوص با‏‎ ‎‏شرایط زمانی و مکانی و مقتضیات زمان و مکان نسازد، کلیسا چه فکری در‏‎ ‎‏این زمینه کرده است. امروزه در آمریکا و اروپا طلاق به دست زن است و‏‎ ‎‏حال آن که نص خلاف این را می گوید پاپ و کلیسا دربارۀ هماهنگی احکام‏‎ ‎‏و مقتضیات زمان چه فکری کرده اند؟ ‏

‏‏استاد: ‏‏باید عرض کنم که یک فرق اساسی بین اسلام و مسیحیت است و آن اینکه‏‎ ‎‏در اسلام، منشأ احکام قرآن مجید است، امّا در مسیحیت این طور نیست و انجیل‏‎ ‎‏پایه و اساس و منشأ تمام احکام نیست و احکام به تدریج به وجود آمده و می‏‏ ‏‏آیند و‏‎ ‎‏در وضع احکام هم روح انجیل را در نظر می گرفتند، نه کلمۀ انجیل را. در ضمن در‏‎ ‎‏مجمع اولی که در اورشلیم برگزار شد بیشتر احکامی را که در عهد عتیق بود، رد‏‎ ‎‏کرده اند و با زمان پیش رفته اند. و احکام متناسب با زمان وضع شده و احکام قبلی‏‎ ‎‏از بین رفته اند. ‏

‏
‏‎

‎‏من فکر می کنم که باطن و روح عمل و قانون خیلی مهم است؛ مثلاً شما یک‏‎ ‎‏مسلمان و هفت پریود، نمازی که راهب در ساعت دو نیمه شب می خواند و راز و‏‎ ‎‏نیازی که یک هندو با خدای خود دارد، اگر چه از نظر ظاهری با یکدیگر متفاوتند،‏‎ ‎‏اما همه دارای روح تعبّد هستند. لذا نباید به ظاهر قانون زیاد توجه کرد. ‏

‏‏پس چیزی که مهم است احکام نیست، بلکه روح و معنای آن است که متناسب‏‎ ‎‏با زمان، با شکلهای گوناگون انجام می شود، لذا غرض اصلی این است که اصل‏‎ ‎‏مطلب از بین نرود. ‏

‏‏ -  بفرمایید که این روح و مغز قانون را چگونه تشخیص می دادند؟ ‏

‏‏استاد: ‏‏با توجه به قراین و تحقیق تاریخی می توان روح و مغز قانون را به دست آورد.‏‎ ‎‏ -  بحثی که در میان پاپها در طول تاریخ کلیسا و حتی بعد از زمانی که‏‎ ‎‏قائل به عصمت کلیسا شدند، وجود دارد این است که چه کسی می تواند‏‎ ‎‏اقامۀ برهان بکند که او مؤیّد از جانب روح القدس است نه دیگری؟ ‏

‏‏به عبارت دیگر، در مسیحیت اساس بر همان روح حاکم بر شریعت است که‏‎ ‎‏آن روح باید حفظ شود، ولی نیازی نیست خود الفاظ و شریعت به معنای‏‎ ‎‏خام و همان محتوای گذشته اش باقی بماند. از جملۀ آخرتان معلوم‏‎ ‎‏می شود که این جور نیست که هر کس بتواند شریعت را تغییر بدهد، بلکه با‏‎ ‎‏اجلاسیه هایی در هر مقطعی که آوای کلیسا می گذراند این تغییرات با کمک‏‎ ‎‏روح القدس انجام می گیرد. سئوال این است که ما می بینیم در بین‏‎ ‎‏مسیحیت مثلاً ارتدکسها با این اجلاسیه ها خیلی هماهنگ نیستند و آن‏‎ ‎‏اجلاسیه ای که از سال 1600 میلادی به این طرف گذاشته شده، با آن جلسات و با آن‏‎ ‎‏اجماع (تعبیر ما مسلمانها اجماع است) موافقتی ندارند و‏‎ ‎‏فقط اجماع قدما را بر تغییرات قبول دارند. با این وصف آیا روح القدس‏‎ ‎‏آن حالت عصمت را در ارتدکسها حفظ نکرده است؟ ‏

‏
‏‎

‎‏استاد: ‏‏اولاً، روح القدس در انحصار گروه خاصی از مسیحیت نیست. ثانیاً، ما باید‏‎ ‎‏این را بگوییم، چون کلیسا مجموعه ای از انسانهاست و انسانها نیز محدود به حد‏‎ ‎‏خودشان هستند و نواقصی دارند. بنابراین، بعضی وقتها ممکن است اشتباه کرده‏‎ ‎‏باشند. البته ما باید یک موضوع را در کلیسا در نظر بگیریم و آن این که ممکن است‏‎ ‎‏یک نفر از نظر اخلاقی معصوم نباشد، ولی از نظر نیتی که دارد معصوم است و این‏‎ ‎‏برای شما یک کمی غیر منتظره است. ‏

‏‏ -  نه، ما هم قائلیم. ‏

‏‏استاد: ‏‏بله، ممکن است معصوم نباشد، ولی خدا او را تأیید می کند؛ زیرا او را‏‎ ‎‏خداوند در این پست گذاشته است. پس این حکمت را دارد و خدا مواظب است‏‎ ‎‏برای اینکه امت را خیلی دوست دارد، مواظب است که آن شخص فاسد در این‏‎ ‎‏پست دچار اشتباه نشود و مردم را گمراه نکند و من مطمئنم که خدا همیشه به‏‎ ‎‏منظور خود می رسد. امّا اختلاف ارتدکسها و کاتولیکها زیاد عمیق نیست و در‏‎ ‎‏مسائل کوچکی، مانند ازدواج کردن کشیش یا نام حضرت مریم با یکدیگر اختلاف‏‎ ‎‏دارند، خوب این اختلافها گاهی لفظی بوده، به این معنا که کاتولیکها به زبان لاتین‏‎ ‎‏سخن می گفتند و اینها به زبان یونانی حرف می زدند و این دو با یکدیگر تناسبی‏‎ ‎‏نداشت. و به همین سبب گاهی همدیگر را تحقیر می‎ کردند. بیشتر این اختلافها‏‎ ‎‏جنبۀ انسانی، و اخلاقی مشخص داشت. امّا بعد از سالها فهمیدیم که نزاع‏‎ ‎‏ما لفظی است. همان عِنَب و انگور می گفتیم، لذا فکر نمی کنم که موضوعات آن‏‎ ‎‏قدر حاد باشدکه الان درست نشود زیرا معتقدیم که خدا رحمان و رحیم است،‏‎ ‎‏من فکر نمی کنم که خدا این شخص را به جهنم بفرستد، برای اینکه اعتقاد  ونیت‏‎ ‎‏پاکی داشت و می خواست از دستورات خدا تبعیت کند گر چه در تشخیص راه‏‎ ‎‏اشتباه کرده باشد؛ پس اصل نیت، اعتقاد، حالت تعبّد و تواضع است. در تمام‏‎ ‎‏چیزها باید این اصل را و این محتویات را در نظر گرفت، برای اینکه خدا همین را‏‎ ‎

‏
‏‎

‎‏می خواهد چون او از حبل الورید به انسان نزدیکتر است. این که خداوند می فرماید‏‎ ‎‏این چیز اینجا حلال است، اینجا مباح است و اینجا حرام است؛ خدا که به این‏‎ ‎‏چیزها توجه نمی کند. ‏

‏‏پس ما باید واقعاً اصل را در نظر بگیریم به‏‏ ‏‏خصوص که دنیای آینده با این همه‏‎ ‎‏تلویزیون، به نقطه ای می رسد که می خواهد تمام دین را از دو‏‏ ‏‏شش بردارد،‏‎ ‎‏می خواهد این کار را بکند حالا شما نگاه نکنید به جوانهای امروز ایران که انسانهای‏‎ ‎‏پاک و وارسته ای هستند، شما پنجاه سال دیگر را در نظر بگیرید، فرزندان اینها،‏‎ ‎‏نوه های اینها چگونه خواهند بود، این را باید در نظر گرفت و قوانین را باید برای آنها‏‎ ‎‏وضع کرد؛ آنهایی که روز به روز با دنیای غرب بیشتر تماس خواهند داشت. ‏

‏‏ -  ما همدیگر را به رسمیت شناختیم و می خواهیم به یک نقطه مشترک‏‎ ‎‏رسیم، برای اطلاع سؤال می کنیم: اینکه حضرت عالی می فرمایید که در‏‎ ‎‏کلیسا عقیده بر این است که، تفکیک می کنید بین بحث فکری و عمل فرد.‏‎ ‎‏ممکن است فرد از نظر عمل فاسد باشد، خداوند کمکش می کند فکر سالم‏‎ ‎‏داشته باشد. ولی اگر با همین ادعا پیش برویم، در زمانی که دو نفر فاسد‏‎ ‎‏هستند و خدا کمک کرده که دارای فکر سالم شوند، اگر خلاف هم رأی‏‎ ‎‏دارند این را چطور می شود درست کرد؟ ‏

‏‏استاد: ‏‏من این عقیده را دارم ببینید بقول یک دانشمند اسلامی که من خیلی به ایشان‏‎ ‎‏اعتقاد دارم (آقای امامی کاشانی) ایشان گفتند نفاق و اختلافات را کنار بگذاریم،‏‎ ‎‏حالا ممکن است در گذشته یک اشتباهی شده باشد ما باید سعی کنیم که از امروز به‏‎ ‎‏بعد اشتباه نکنیم. ‏

‏‏پس اگر مجمعی از علمای شیعه می خواهند این احکام را با زندگی امروز سازگار‏‎ ‎‏بکنند، در این باره نظر مسیحیها، پروتستانها، بوداییها را می‎ خواهند، نظر اینها را‏‎ ‎‏بررسی می کنند، پس از آن، نظر جامعه شناسان را که دین هم ندارند می خواهند تا‏‎ ‎

‏
‏‎

‎‏ببینید فردای جامعه چه خواهد شد بعد نظر فرقه های دیگر اسلامی، مانند‏‎ ‎‏ (سنی ها و هفت امامیها) و... را می خواهند تا این مجمع هر چه بیشتر مظهر کلیت‏‎ ‎‏اسلام باشد این را نباید محدود کرد. اینها واقعاً نمی خواهند چیزی را به مردم‏‎ ‎‏تحمیل کنند ولی می خواهند ارادۀ خدا را جامۀ عمل بپوشانند. پس چون نیتتان‏‎ ‎‏خوب است، چون تمام وسائلی که به کار می برید خوب هستند و چون از نظر تمام‏‎ ‎‏خوبان، تمام صاحبنظران و تمام آن کسانی که نیت خوبی دارند استفاده می کنید،‏‎ ‎‏حتماً یک چیز خوبی در می آید. ‏

‏‏ -  البته ما هم با این اشکال مواجه هستیم و در اصول و فقه ما برای این‏‎ ‎‏اشکال جواب هم داریم اما می خواستیم با جوابی که شما دارید آشنا‏‎ ‎‏بشویم که شاید بتوان از آن استفاده کرد، چون طبق نظر شیعه هر مجتهد اگر‏‎ ‎‏به واقع رسید دو ثواب دارد اگر هم نرسید که یک ثواب خواهد داشت، لذا‏‎ ‎‏ما اینجا جواب داریم، می خواستیم از جواب شما در این مورد مطلع‏‎ ‎‏شویم. ‏

‏‏ما یک اجماع داریم که به آن اجماع لطفی می گویند؛ یعنی اگر علما در یک عصر و در یک‏‎ ‎‏شهری باشند و اینها جمع بشوند و بر یک حکمی اتفاق‏‎ ‎‏داشته باشند اگر این حکم خلاف واقع باشد و خلاف خواسته خدا باشد،‏‎ ‎‏خداوند در اقوال آنها با داخل شدن امام عصر(عج) ایجاد اختلاف‏‎ ‎‏خواهد کرد قدمای ما نیز چنین نظریه ای داشته اند، شاید امروز خیلی ها‏‎ ‎‏نپذیرند، ولی قدمای ما این عقیده را داشتند که خیلی شبیه آن چیزی است‏‎ ‎‏که حضرت عالی می فرمایید وقتی که علما با نیت خیر از همۀ ادیان جمع‏‎ ‎‏بشوند، خداوند نخواهد گذاشت که اشتباه کنند، لطف او نخواهد‏‎ ‎‏گذاشت... ‏

‏‏استاد: ‏‏بله، ما باید با نیت خیر حرکت کنیم و خدا نیز ما را در این راه یاری می کند (از‏‎ ‎

‏
‏‎

‎‏تو حرکت از خدا برکت) وقتی شما سعی کردید حتی المقدور حرکت کامل باشد،‏‎ ‎‏خدا حتماً کمک می کند، منتها بعضی از وقتها باید از خود گذشتگی داشته باشیم؛‏‎ ‎‏از عقیده شخصی خودمان بگذریم و وقتی برای دستیابی به هدفی مقدس، با نیّتی‏‎ ‎‏پاک گردهم بیاییم و از خداوند برای مصونیت از اشتباه و خطا کمک بجوییم، خود‏‎ ‎‏این کار خیلی مهم است و با توجه به اصل، غرض، هدف و روح احکام‏‎ ‎‏صورت می گیرد و یقیناً خداوند کمک خواهد کرد و این حرکت امید را در انسان زنده‏‎ ‎‏می کند و انسان را در برداشتن گامهای جدی در راه حصول توافق و دستیابی به‏‎ ‎‏غرض اصلی احکام مصمم تر می کند، البته این را نباید فراموش کرد که مشکلات‏‎ ‎‏بسیار زیاد است. ‏

‏‎ ‎

‏‎

‎