مقالۀ سوم در شمّه ای از خصایص و صفات این دو حقیقت عقلیه و جهلیه، به حسب آنچه در این حدیث شریف به آن اشاره فرموده
در بیان صفات جهل
نسخه چاپی | ارسال به دوستان
برو به صفحه: برو

نوع ماده: کتاب فارسی

پدیدآورنده : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279-1368

محل نشر : تهران

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)

زمان (شمسی) : 1388

زبان اثر : فارسی

در بیان صفات جهل

‏و در این حدیث شریف اوصاف چند، به اشاره و صراحت برای جهل بیان‏‎ ‎‏فرموده:‏

‏[‏صفت‏]‏ اول‏ آن که این حقیقت جهلیّه، پس از حقیقت عقل، مخلوق شده‏‎ ‎‏است، با تراخی که از کلمۀ ‏«ثُمَّ»‏ استفاده شود. و این شاید اشاره به آن باشد که این‏

کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 32

‏حقیقت پس از عقل کلّی و نفس کلّی، مخلوق است. و این شاهد آن است که‏‎ ‎‏پیش از این به آن اشاره نمودم‏‎[1]‎‏ که حضرت صادق ـ سلام الله علیه ـ بیان عقل‏‎ ‎‏کل و نفس کل را اوّلاً فرمودند و پس از آن، اشاره به عقول جزئیه و جهل جزئی‏‎ ‎‏فرمودند که مورد نظر سائل بوده؛ زیرا که اگر مقصود از عقل و جهل، عقل و جهل‏‎ ‎‏جزئی باشد خلقت عقل پس از خلقت جهل است؛ زیرا که قوس صعود به‏‎ ‎‏حسب قاعدۀ شریفۀ «امکان اخس» از اخسّ به اشرف منتهی شود، عکس قاعدۀ‏‎ ‎‏شریفۀ «امکان اشرف» که از اشرف به اخسّ منتهی شود، و آن در سلسلۀ نزول‏‎ ‎‏است. پس حضرت اشاره به سلسلۀ نزول فرموده و در آن، عقل مقدم است بر‏‎ ‎‏جهل.‏

صفت دوم آن،‏ آن است که این حقیقت از بحر مخلوق است، و این شاید‏‎ ‎‏اشاره به حقیقت نفس کلّ باشد و اتصاف نفس کلّ به بحریّت برای آن است که‏‎ ‎‏آن وجود جمعی محدود است و در آن، کثرت ـ بلکه کثرات ـ راه دارد؛ چنانچه‏‎ ‎‏بحر، مجمع کثرات و مرکز مجتمعات است و این اشاره به مبدا فاعلی جهل‏‎ ‎‏است، نه مبدا قابلی؛ چنانچه اعاظم از شرّاحِ حدیث فرمودند.‏‎[2]‎

و صفت سوم و چهارم آن،‏ از کلمۀ «اجاج» استفاده شود؛ زیرا که اجاج‏‎ ‎‏شور و تلخ است و شاید این اشاره به دو قوّۀ متقابلۀ شهوت و غضب باشد که در‏‎ ‎‏نفس کلّ، حقیقتِ آنها به طوری است و در وهم کلّ به طوری؛ و این شهوت و‏‎ ‎‏غضب در نفوس جزئیه، رقیقه آنهاست.‏

‏و این که این دو صفت را از اوصاف جهل محسوب داشتیم، با آن که در‏

کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 33

‏حدیث شریف از اوصاف بحر ـ که گفتیم اشاره به نفس کلّ است ـ قرار داده،‏‎ ‎‏برای آن است که صفات نقص در رقایق، اَتمّ و اظهر است تا در حقایق، عکسِ‏‎ ‎‏صفات کمالیه. از این جهت، شهوت در نفوس کلیّه، همان عشق به کمال و‏‎ ‎‏غضب تنفّر از نقص است و حقایق حقایق و سرّ سرّ آنها در حضرت اسماء، به‏‎ ‎‏رحمت و انتقام یا صفات جمال و جلال تعبیر شود؛ و در این مقام اسراری است‏‎ ‎‏که از بیان آن خودداری خواهیم کرد.‏

‎ ‎

کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 34

  • )) رجوع کنید به ص 21.
  • )) شرح اُصول الکافی، ج 1، ص 406.