فهارس
7ـ فهرست تفصیلی مطالب
نسخه چاپی | ارسال به دوستان
برو به صفحه: برو

نوع ماده: کتاب فارسی

پدیدآورنده : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279-1368

محل نشر : تهران

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)

زمان (شمسی) : 1388

زبان اثر : فارسی

7ـ فهرست تفصیلی مطالب

‏ ‏

‏[‏ پیشگفتار ‏]‏‏... 3‏

‏نورانیت کلمات ائمه علیهم السلام و دلیل آن... 4‏

‏وجه تعبیر به «حبل ممدود بین آسمان و زمین» دربارۀ قرآن... 4‏

‏دلیل نگارش شرح حدیث جنود عقل و جهل... 5‏

مقدّمة

‏دلائل عدم بحث دربارۀ جهات علمی حدیث... 7‏

‏مقصود از صدور احادیث... 8‏

‏تعبیر از علم کلام به «نشانه محکمه» در حدیث شریف کافی... 8‏

‏شرط حصول علم ربانی و حکمت الهی... 9‏

‏مقدمیت جمیع علوم برای توحید قلبی... 9‏

‏علم فقه باید مقدمه برای تجرید باشد... 10‏

‏مقصد اصلی قرآن و احادیث... 11‏

‏عدم توجّه شراح حدیث و مفسرین به مقصد اصلی... 11‏

‏دلیل تأثیر نکردن کتب اخلاقی موجود در تهذیب باطن... 12‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 467

‏شرط مفید بودن کتب اخلاقی، تفسیری و شرح حدیث... 13‏

‏ویژگی یک طبیب روحانی... 13‏

مقالۀ اُولیٰ

در نقل لفظ حدیث شریف است، تیمّناً و تبرّکاً‏... 15‏

‏ترجمۀ حدیث شریف... 19‏

مقالۀ دوّم

در بیان شمّه ‏[‏ ای‏]‏ از حقیقت عقل و جهل و بیان مراد حدیث شریف‏... 21‏

‏مراد از عقل در نظر اصحاب... 21‏

‏مراد از عقل در لسان شریف امام صادق(ع)... 21‏

‏عقل: تعیّن اوّل فیض مقدس... 22‏

‏عدم توجّه منکرین عقل به لوازم باطله سخنشان... 22‏

‏عدم تنافی حدوث زمانی عالم با قول به عالم عقلی... 22‏

‏موافقت قول به عقل مجرد و عوالم عقلیه با اشارات بعضی از آیات و احادیث... 23‏

‏وهم کل در انسان کبیر... 23‏

مقالۀ سوم

در شمه ای از خصایص و صفات این دو حقیقت عقلیه و جهلیه، به حسب‏  ‏آنچه در این حدیث شریف به آن اشاره فرموده‏... 25‏

‏وجه انتساب خلق به عقل در حدیث... 25‏

‏معنای عالم امر... 25‏

‏خلقت عقل از نور الهی... 26‏

‏مقصود از مشیت در حدیث «خلق الله المشیئة ...»... 26‏

‏عدم ارتباط حقایق متعیّنه با ذات مقدّس... 26‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 468

‏رفع شبهه از حدیث «خلق الله المشیئة ...»... 27‏

‏وجه انتساب خلق عقل به اسم اعظم الله... 29‏

‏سبب تعبیر از اولین مخلوق به نور نبی ختمی... 29‏

‏خصیصه دوم عقل: مخلوق اوّل بودن... 29‏

‏مقصود از روحانیین... 29‏

‏خصیصه سوم عقل: مخلوق از یمین عرش... 30‏

‏احتمالات موجود در متعلَّق «عن یمین العرش»... 30‏

‏اطلاقات و مصادیق کلمۀ عرش... 30‏

‏خصیصه چهارم عقل: مخلوق از نور الهی (تجلی ذاتی)... 31‏

‏خصیصه پنجم عقل: خلق عقل از نور منبسط... 31‏

‏وجه اختصاص عقل به خلق شدن از نور منبسط... 31‏

‏مقابله صفات جهل با صفات عقل... 32‏

در بیان صفات جهل‏... 32‏

‏صفت اوّل: تبعیت در خلق... 32‏

‏وجه خلق شدن جهل پس از عقل... 32‏

‏صفت دوم: خلق شدن از بحر... 33‏

‏صفت سوم و چهارم: خلق شدن از اجاج... 33‏

توجیه دیگر در معنی اجاج‏... 34‏

‏ناتمام بودن توجیه بعض اعاظم فلاسفه از معنای اجاج... 34‏

‏صفت پنجم: ظلمانیت جهل... 35‏

حکمة الهیّة در بیان سرّ آنکه عقل به نور حق نسبت داده شده وجهل‏   ‏به بحر اجاج‏... 35‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 469

‏مقصود از «اللّٰه نور السماوات و الأرض»... 35‏

‏رجوع همه نقایص و قصورات و ظلمات به نقص امکانی... 36‏

‏انتساب همه نقصها به ابلیس و همه کمالات به حق... 36‏

‏ذکر دو مثال برای تفهیم «کلٌ من عند الله»... 37‏

مقالۀ چهارم

در بیان شمه ای از حقیقت اقبال و ادبار عقل و جهل کلّی و جزئی‏... 39‏

‏معنای ادبار عقل کلّی... 39‏

‏تکوینی بودن قول حق به اقبال و ادبار عقل... 40‏

‏معنای اقبال عقل کلّی... 41‏

در توجیه دیگر از اقبال و ادبار عقل است‏... 41‏

‏معنای ادبار جهل... 41‏

‏معنای اقبال جهل... 42‏

‏معنای ادبار عقول جزئیه... 42‏

‏توجه به کثرات، یکی از معانی خطیئه آدم(ع)... 42‏

‏معنای اقبال عقول جزئیه... 43‏

‏انوار غیبیه الهیه در مرآت قلب سالک... 43‏

‏علت عدم تحقق اقبال در حقیقت جهلیه... 44‏

‏تقوّم اقبال به ترک انانیّت... 44‏

‏تقوّم اقبال به حسب کمال مطلق... 45‏

تنبیه شریف و تحقیق لطیف: بیان تفاوت بین ادبار عقل و جهل است‏... 45‏

‏علت منتفی شدن لهیب آتش برای مؤمن... 46‏

‏علت ورود «جزنا و هی خامدة» برای اولیاء کمّل... 46‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 470

‏فلاح مطلق در قول «لا اله الاّ الله»... 47‏

‏علت نورانی بودن جمیع حجابها برای امیرالمؤمنین(ع)... 48‏

‏تفاوت حجب نورانی و ظلمانی... 48‏

‏معنای ادبار جهل... 49‏

‏عبادت جهل کل... 50‏

لطیفةٌ عرفانیةٌ و حقیقةٌ إیمانیةٌ‏... 50‏

‏تشخیص مظاهر عقل و جهل با موازین قرآنیه... 50‏

‏قابل تغییر بودن همه صفات رذیله در انسان... 51‏

‏لزوم معرفت به حال باطن و نفس خویش... 51‏

‏عدم اعتماد به علم و تقویٰ و کمال خود... 52‏

‏لزوم همت و تلاش برای روزهای گرفتاری... 53‏

‏نتیجه غلبه حزب شیطانی در انسان... 53‏

‏وسایل باطنی و ظاهری هدایت... 54‏

‏حسرت انسان در دار آخرت... 54‏

‏عدم ایمان قلبی ما به اوضاع و احوال عالم غیب... 55‏

‏امکان اجتماع جنود عقل در انسان به واسطه ریاضات علمیه و عملیه... 55‏

مقالۀ پنجم

در شرح اجمالی از بعض الفاظ حدیث شریف‏... 57‏

‏مقدمیت معرفت جنود عقل و جهل برای معرفة اللّٰه... 57‏

‏غایة القصویٰ بودن توحید برای سیر انسانی و سلوک عرفانی... 58‏

‏حاصل نشدن معرفت جنود عقل وجهل به جمیع شؤون مگر برای اصحاب ولایت... 58‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 471

‏تفاوت بین مشاهده حضوریه و علوم کلیه الهیه... 58‏

‏عدم قدرت بر شهود برای عقلی که در عقال مفاهیم است... 59‏

‏عدم حصول احاطه به عوالم غیبیّه جز برای کمّل اولیاء... 59‏

‏معنای جَعل جنود عقلیه و جهلیه... 59‏

‏تبعی بودن جعل جهل و جنود آن... 60‏

‏علت بیان حقایق عقلیه در قرآن و حدیث به لسان عرف و عامّه... 60‏

‏لزوم ارجاع صورت به باطن توسط متعلّمان علوم ائمه... 61‏

‏امکان حصول علم به تأویل قرآن برای علماء... 61‏

‏علت تحدید جنود عقل و جهل به عدد هفتاد و پنج در حدیث... 61‏

‏علت عدم اشتمال قرآن بر ابواب، فصول، مقدمه و خاتمه... 62‏

‏اشتمال قرآن بر براهین و علوم عالیه با عبارات کوتاه... 63‏

‏معنای آنکه جهل جنود عقل را رؤیت می کند... 64‏

‏کیفیت رؤیت جنود عقل توسط حقیقت ابلیسیه... 64‏

‏کیفیت رؤیت جنود عقل توسط واهمه در انسان... 65‏

‏دعوای مماثلت جهل با عقل نظیر اشرفیت ابلیس از آدم... 65‏

‏ولادت ملکوتیه میزان در عالم انسانیت... 66‏

‏ارث آدم و ابلیس... 66‏

‏مقصود از مذاکره جهل و خواستن جنود برای معارضه عقل... 66‏

‏جعل عقل و جهل و جنود آنها... 66‏

‏عصیان جهل و اخراج از رحمت حق... 67‏

‏وجه عدم تنافی اعطاء جنود به جهل با اِبعاد از رحمت حق... 67‏

‏اختیار انسان با وجود جنود متقابل... 68‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 472

‏تأثیر عصیان در باطن انسان... 68‏

‏اهمیّت تهذیب نفس... 68‏

‏توضیح نشئات نفس... 68‏

‏سرایت احکام هر یک از نشئات ثلاثه بر دیگری... 69‏

‏آثار بی اعتنایی به نشئات... 69‏

‏دام شیطان برای اهل عبادات ظاهره... 69‏

‏دام شیطان برای اهل تهذیب باطن... 70‏

‏نتیجه رسوخ اعجاب به نفس در قلب... 70‏

‏دام شیطان برای حکیم و عارف... 71‏

‏آثار سیر صحیح در درون و برون... 71‏

مقالۀ ششم

در بیان وشرح جنود عقل وجهل از بعض وجوه که مقصود از تحریر این رساله‏  ‏است، نه از جمیع وجوه‏... 73‏

مقصد اوّل: در بیان «خیر» و «شرّ» است

فصل اوّل: ‏[‏مقصود از خیر و شر‏]‏‏... 75‏

‏دو فطرت اصلی و تبعی در طینت آدم اوّل... 76‏

‏فطرت اصلی: عشق به کمال مطلق... 76‏

‏فطرت تبعی: تنفر از نقص و شقاوت... 77‏

‏فطرت، قبل و بعد از محجوب شدن... 77‏

‏مقصود از خیر و شرّ در حدیث شریف... 77‏

فصل دوّم: در توضیح و تشریح این مقصود است‏... 78‏

‏احاطه طبیعت و احکام آن بر انسان از ابتداء خلقت... 78‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 473

‏فلسفه ارسال انبیاء و کتب آسمانی برای انسان... 79‏

‏فطری بودن احکام الهی و دستورات انبیاء و ائمه... 79‏

‏رجوع جمیع احکام الهی به دو مقصد اصلی و فرعی... 79‏

‏مقصد اوّل: توجه دادن به کمال مطلق... 79‏

‏مقصد دوم: تنفر دادن از دنیا... 79‏

‏مطابقت این دو مقصد با فطرت انسان... 79‏

فصل سوّم: در بیان آنکه، فطرت مخمورۀ بی حجاب وزیر عقل و مبدأ‏  ‏خیرات است و خود خیر است، و فطرت محجوبۀ به طبیعت وزیر جهل‏ ‏و مبدأ شرور و خود شرّ است‏... 80‏

‏عشق به کمال مطلق در فطرت عائله بشر... 80‏

‏اختلاف انسانها در تشخیص کمال مطلق... 80‏

‏مثال برای اختلاف در تشخیص کمال... 80‏

‏عامل اختلاف انسانها در تشخیص کمال مطلق... 81‏

‏راه هویدا شدن اشتباه در تشخیص کمال مطلق... 82‏

فصل چهارم: ‏[‏ ضرورت اصلاح نفس‏]‏‏... 83‏

‏سبب افزایش حُجب در انسان... 83‏

‏رابطه لذات نفسانیه در افزایش حجب و دلبستگیها... 84‏

‏سبب حسرت انسان در آخرت... 85‏

‏لزوم اقدام برای رفع حُجب و عذرخواهی از معاصی... 85‏

‏راه پاره شدن حجابهای طبیعت... 86‏

مقصد دوم: در بیان «ایمان» و «کفر» است

فصل اوّل: ‏[‏ مقصود از ایمان‏]‏‏... 87‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 474

‏تفاوت بین علم و ایمان... 87‏

‏مثالی برای فهم تفاوت بین علم و ایمان... 88‏

‏معنای لغوی ایمان... 88‏

فصل دوّم: در توضیح و تتمیم این مطلب است‏... 89‏

‏شرط رسیدن به ایمان، قناعت نکردن به ادراکات عقلیه... 89‏

‏معنای حدیث «العلم نور یقذفه الله ...»... 89‏

‏مثالهایی برای توقف در مرتبه علم... 89‏

‏علت عدم تأثیر آیات قرآن در دل ما... 90‏

فصل سوم: در استشهاد برای این مقصد به دلیل نقلی‏... 91‏

‏صفات مؤمنین در قرآن کریم... 91‏

‏صفت اوّل: ترس از خداوند، هنگام ذکر او... 92‏

‏صفت دوم: زیاد شدن ایمان، هنگام تلاوت قرآن... 93‏

‏علت عدم تأثیر قرآن در قلب ما... 93‏

‏صفت سوم: توکل به خداوند... 94‏

‏ارکان توکل... 94‏

‏وجود ارکان توکل در انسانها علماً، نه قلباً... 95‏

‏روایاتی از اصول کافی پیرامون ایمان... 95‏

فصل چهارم: در بیان آنکه ایمان بر طبق فطرت است و کفر خارج از طریقۀ‏   ‏فطرت است‏... 98‏

‏کمال مطلق بودن حق تعالیٰ... 99‏

‏تعلق تبعی فطرت به حقیقت ولایت... 100‏

‏دلیل فطری بودن حقیقت ولایت... 100‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 475

‏تفسیر آیه فطرت در روایات... 100‏

‏فطری بودن عشق به بقای ابدی... 101‏

‏فطری بودن عشق به راحتی مطلقه... 101‏

‏فطری بودن عشق به حرّیت مطلقه... 102‏

‏لزوم بالفعل بودن معشوق برای عشق و عاشق فعلی... 103‏

‏معشوق نبودن صورتهای ذهنیه و خیالیه برای انسان... 103‏

فصل پنجم: ‏[‏ راه تحصیل ایمـان‏]‏‏... 103‏

‏لزوم تحصیل ایمان... 103‏

‏راه تحصیل ایمان... 104‏

‏تفاوت ریاضات حقه و باطله... 104‏

‏اخلاص، راه تحصیل حقیقت... 105‏

‏تأثیر نمودن ذکر خدا و کتاب خدا پس از تخلیه... 105‏

‏تلقین آیات و اذکار به قلب... 106‏

‏توصیه به قرائت آیات آخر سوره حشر... 106‏

‏افضلیت ذکر «لا اله الاّ اللّٰه» از سایر اذکار... 106‏

‏عدم غفلت از شرایط عامّه ذکر و قرائت قرآن... 107‏

‏محاسبه نفس در هر شبانه روز... 107‏

‏مشکل بودن سلوک راه آخرت در ابتدای امر... 107‏

‏بی ضرر بودن عمل به این دستورات... 108‏

‏سهل انگاری انسان در تحصیل ایمان... 108‏

‏نشانه جهنّمیان... 109‏

‏دلیل گمراه تر بودن انسان منحرف از حیوان... 110‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 476

‏پایان نپذیرفتن طمع انسان... 111‏

مقصد سوم: در بیان «تصدیق» و ضد آن است که «جحود» است

فصل اول: ‏[‏ مقصود از تصدیق و جحود‏]‏‏... 113‏

‏معنای اصطلاحی تصدیق و جحود... 113‏

‏علت شمردن تصدیق از جنود عقل... 113‏

‏تناسب علم و عالم و معلوم... 114‏

‏تفسیر طعام در آیه «فلینظر الإنسان إلی طعامه» به علم... 114‏

‏آثار ظلمانی شدن فطرت و غلبه شهوت و غضب بر آن... 115‏

‏فطری بودن انتقال از نظام بعید به منظِّم آن... 116‏

‏زوال نورانیت فطرت بواسطه اشتغال به عالم طبیعت... 117‏

‏آثار و لوازم فطرتهای اصلیه و فطرتهای محجوبه... 117‏

فصل دوم: ‏[‏ اصلاح نفس از جحود‏]‏‏... 118‏

‏امکان تغییر حالت جحود و انکار بوسیله علم نافع... 118‏

‏علم نافع و حجاب بودن آن برای کاملین... 118‏

‏ساختمان و افعال بدن، طریق معرفة الله... 118‏

‏دلالت نظام دقیق ساختمان بدن بر منظِّم... 121‏

‏امکان تغییر حالت جحود و انکار بوسیله عمل صالح... 122‏

‏مراد از اعمال قلبیه و قالبیه... 123‏

‏آثار ذکر حقیقی... 124‏

‏مناسب بودن ذکر «یا حیُّ یا قیّوم» برای احیاء دل... 125‏

‏توصیه به گفتن ذکر «لا اله الاّ انت ...» در سجده... 125‏

‏سجده های طولانی ائمه و اولیاء... 126‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 477

‏ملال انگیز نبودن عبادات برای محبّین به آن ذات مقدّس... 127‏

‏خصوصیّت محبّین: رها کردن دو عالم و پیوستن به او... 127‏

مقصد چهارم: در «رجاء» و ضد آن است که «قنوط» است

فصل اول: در بیان آنکه رجاء و امیدواری از جنود عقل است، و قنوط‏  ‏و ناامیدی از جنود جهل و ابلیس است‏... 129‏

‏مبدأ حصول رجاء و قنوط... 130‏

‏ثمرۀ عدم توجه به شجره خبیثه طبیعت... 130‏

‏مضرات توجه به شجره خبیثه طبیعت... 130‏

فصل دوم: در بیان فرق مابین رجاء و غرور است‏... 131‏

‏مبدأ رجاء و غرور و آثار آنها... 132‏

‏تشبیه صاحبان رجاء به زارع... 133‏

‏رجاء در روایات... 133‏

‏توصیه به مطالعه نفس... 136‏

‏فطری بودن احترام عظیم و منعِم... 136‏

‏پرهیز از غرور شیطانی... 137‏

فصل سوم: در فرق میان خوف، که از جنود عقل و رحمان است، و میان‏   ‏قنوط، که از جنود جهل و شیطان است‏... 137‏

‏اختلاف مبادی خوف از حق تعالیٰ و یأس و قنوط و بیان آثار هر کدام... 137‏

‏آثار نومیدی و قنوط... 138‏

‏دام بزرگ ابلیس... 139‏

‏طریقه علاج یأس و نومیدی... 139‏

‏بیان برخی از رحمتهای خاصّه خداوند به انسان... 139‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 478

‏ساخته شدن جهنم بوسیله اعمال انسانها... 141‏

‏جهنم: رحمتی در صورت غضب... 142‏

فصل چهارم: در کیفیت جمع بین خوف و رجا است‏... 142‏

‏نحوه اول جمع بین خوف و رجاء... 142‏

‏اقسام قلوب اولیاء... 142‏

‏نقل و نقد کلام صدرالمتألهین(ره) پیرامون انقطاع خوف در آخرت... 144‏

‏نحوه دوم جمع بین خوف و رجاء... 145‏

‏خوف و رجاء در ادعیه و روایات... 145‏

مقصد پنجم: در بیان «عدل» و ضد آن است که «جور» است

فصل اول: ‏[‏ مقصود از عدالت وجور‏]‏‏ ... 147‏

‏معنای عدالت... 147‏

‏معنای جور... 148‏

‏مقصود از عدالت در معارف، عقاید و اخلاق... 148‏

‏ملازم بودن چهار قوه، با انسان... 149‏

‏انواع صورتهای ممسوخه ملکوتیه... 149‏

‏عدم افراط و تفریط در قوای ثلاثه... 150‏

‏سخن ارسطاطالیس پیرامون عدالت... 150‏

فصل دوّم: ‏[‏ عدالت و جور در کتب اخلاقیّه‏]‏‏ ... 151‏

‏چهارفضیلتی که اجناس همه فضایلند... 151‏

‏معنای حکمت، عدالت، شجاعت و عفّت... 151‏

‏عدالت، خط مستقیمی از نقص عبودیت تا کمال عزّ ربوبیت... 152‏

‏عدم حصول اعتدال حقیقی جز برای انسان کامل... 152‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 479

‏هشت رذیله که اجناس همه رذایلند... 153‏

فصل سوّم: ‏[‏ در تحصیل فضیلت عدالت‏]‏‏ ... 153‏

‏تعدیل قوای نفسانی، غایت کمال انسانی... 153‏

‏سهل بودن تعدیل قوای نفسانی در اوّل جوانی... 154‏

‏اهمیت تربیت در دوران طفولیت... 154‏

‏رابطه تربیت کودک با تربیت جامعه... 154‏

‏ضرورت تربیت عملی، توسط پدر و مادر... 155‏

‏سعادتها و شقاوتهای قهریه کودک... 155‏

‏لزوم انتخاب معلم متدین و مهذّب برای طفل... 156‏

‏سهولت تحصیل سعادت در دوران جوانی... 156‏

‏لزوم تذکیه و اصلاح نفس برای جوانان... 157‏

‏مأیوس نشدن از اصلاح نفس در پیری... 157‏

‏اصلاح نفس غیر اختیاری در عالم برزخ... 158‏

‏ظاهر شدن ملکات باطنه در عالم قبر و برزخ... 159‏

‏اصلاح نفس در قیامت و پس از آن در جهنم... 159‏

‏پاک شدن فطرت و باطن نفس به وسیلۀ عذاب جهنم... 160‏

مقصد ششم: در «رضا» و ضد آن است که «سخط» است

فصل اول: ‏[‏ مقصود از رضا و سخط‏]‏‏ ... 161‏

‏نقل و نقد کلام عارف انصاری در تعریف رضا... 161‏

‏نقل کلام شیخ الرئیس... 163‏

فصل دوم: در بیان آنکه رضا از جنود عقل و لازمه فطرت مخموره است؛‏   ‏چنانچه سخط از جنود جهل و لازمه فطرت محجوبه است‏... 164‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 480

‏رضایت صاحب فطرت مخموره از ذات حق و همه انوار وجودیه... 164‏

‏عدم رضایت صاحب فطرت محجوبه از ذات حق و افعال او... 165‏

‏نقل کلام مرحوم شاه آبادی پیرامون محبت زیاد به دنیا... 165‏

فصل سوم: در بیان مراتب رضا است‏... 166‏

‏درجه اوّل: رضای بالله ربّاً... 166‏

‏شرط قدرت برگفتن «الله ربّی» در عالم قبر و برزخ... 167‏

‏نشانه رضا به مقام ربوبیّت... 167‏

‏رضایت حقیقی از نبوت و امامت یعنی عمل به تکالیف... 168‏

‏درجه دوّم: رضا به قضا و قدر الهی... 168‏

‏سؤال حضرت باقر(ع) از جابر و پاسخ او... 168‏

‏شرط رسیدن به این مقام... 169‏

‏[‏‏درجه سوم:‏‏]‏‏ مقام محبت و جذبه... 169‏

فصل چهارم: ‏[‏ مبادی مقام رضا‏]‏‏ ... 170‏

‏مبدأ رضا معرفت عبد است... 170‏

‏مراتب معرفت عبد، مرتبه اوّل: علم به جمیل بودن حق... 170‏

‏مرتبه دوم: رساندن جمیل بودن حق به قلب... 171‏

‏روایت حضرت امیر(ع) راجع به ارکان چهارگانه ایمان... 171‏

‏مرتبه سوّم: درجه اطمینان... 171‏

‏معنای «ارجعی إلی ربّک ...» ... 171‏

‏مرتبه چهارم: مقام مشاهده... 171‏

‏درجات مقام مشاهده... 172‏

فصل پنجم: ‏[‏ در بیان ابتلاء مؤمنین‏]‏‏ ... 172‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 481

‏سخط، لازمه فطرت محجوبه... 172‏

‏علّت روگردانی انسان از ابتلائات... 172‏

‏ابتلاء در احادیث... 173‏

‏رکون در دنیا بواسطه ناز و نعمت... 174‏

‏بیان یک احتمال راجع به سخن جابر و پاسخ حضرت... 174‏

‏بلا، تحفه ای الهی برای اولیاء... 175‏

فصل ششم: در فضیلت رضا و ذم سخط از طریق نقل‏... 175‏

‏ارائه محبوبترین مخلوق به حضرت موسی(ع) ... 177‏

‏آثار سخطناکی و غضب از تقدیرات الهیه... 178‏

‏علامت مؤمن در کلام امام صادق(ع) ... 179‏

مقصد هفتم: در «شکر» و ضد آن است که «کفران» است

فصل اول: در معنی شکر است‏... 181‏

‏ارکان شکر... 182‏

‏اقسام سه گانه عمل... 182‏

‏شکر در نظر نویسنده... 182‏

فصل دوم: ‏[‏در مراتب شـکر‏]‏‏ ... 182‏

‏عدم حصول حقیقت شکر جز برای کمّل اولیاء... 183‏

‏مراتب کفر... 183‏

‏انواع شکر... 184‏

‏نقل و نقد نظر برخی از محققین درباره شکر... 184‏

فصل سوم: در بیان آنکه شکر از جنود عقل و لازمۀ فطرت مخموره است،‏   ‏چنانچه کفران از جنود جهل و لازمه فطرت محجوبه است‏... 185‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 482

‏فطری بودن تعظیم منعِم... 185‏

‏فطری بودن شکرگزاری و ثناجویی از منعم علی الاطلاق... 186‏

‏رجوع همه شکرها و حمد و ثناها به ذات حق تعالیٰ... 186‏

‏بیانی در «من لم یشکر ...» ... 188‏

فصل چهارم: در نقل بعض احادیث شریفه در این باب‏... 188‏

‏تلازم شکر با زیاد شدن نعمت... 189‏

‏شکر وظیفه قلب است قبل از لسان... 190‏

‏شکر مخلوق، شکر مجرای نعمت الهی... 191‏

مقصد هشتم: در «طمع» و ضد آن است که «یأس» است

فصل اوّل: ‏[‏ مقصود از طمع و یأس‏]‏‏ ... 193‏

‏تفاوت بین رجاء و طمع... 193‏

‏امید بدون رؤیت عمل، از مقامات عارفین بالله... 194‏

‏رابطۀ یأس و قنوط... 194‏

‏وجه فطری بودن طمع و خلاف فطرت بودن یأس... 194‏

فصل دوم: ‏[‏در بیان تأثیر طمع و یأس‏]‏‏ ... 195‏

‏تفاوتی دیگر بین رجاء و طمع... 195‏

‏طمع در آیات... 195‏

‏طمع در روایات... 195‏

‏استفاده از این روایات در طریق ارتیاض قلوب... 198‏

‏اجتماع تمامی خیرات در قطع طمع از مردم... 198‏

مقصد نهم: در «توکل» است، و ضد آن که «حرص» است

فصل اوّل: در بیان معنی توکل است‏... 199‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 483

فصل دوم: در ارکان توکل است‏... 200‏

‏عدم تأثیر علم برهانی بدون حصول ایمان در ایجاد توکل... 201‏

‏مثال برای تفاوت علم برهانی با ایمان... 201‏

‏شرط رسیدن به مقام توکل و تفویض و تسلیم... 203‏

‏طریق تحصیل توکل و رساندن آن به قلب... 203‏

‏تلقین ذکر «لا اله الاّ الله» به قلب... 203‏

‏تأثیر تذکر سعه رحمت و لطف حق تعالیٰ به قلب... 204‏

‏آثار رساندن ارکان توکل به قلب... 204‏

‏افسوس نویسنده از ضایع کردن عمر... 205‏

فصل سوم: در تعقیب این باب و موعظت اُولوا الألباب است‏... 206‏

‏روش اهل برهان برای اثبات علم فعلی حق تعالیٰ به موجودات... 206‏

‏روش اهل معرفت برای اثبات علم ذاتی و فعلی حق به موجودات... 207‏

‏روش متعبدین به قرآن و احادیث در اثبات علم ازلی حق... 207‏

‏تنزیه حق تعالیٰ از نقائص و اَعدام... 207‏

‏اختصاص رحمانیت مطلقه و رحیمیت تامّه به حق تعالیٰ... 208‏

‏نمونه هایی از نعمتهای واسعه الهی به انسان... 208‏

‏گرفتار شدن انسان به شرک خفی یا جلی... 210‏

‏مناجات با خداوند متعال... 211‏

فصل چهارم: در معرفت بعض مراتب و درجات توکل است‏... 212‏

‏اختلاف معرفت به ارکان، دلیل اختلاف درجات توکل... 212‏

‏تمامی موجودات عالم غیب و شهادت وسیله رساندن انسان به کمال... 212‏

‏ثمره وسیله دانستن موجودات... 213‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 484

‏شرک دانستن مقام توکل و گذر از آن... 213‏

‏عدم تنافی توکل با کسب و کار... 213‏

‏نقد سخن غزالی پیرامون توکل خاصه... 214‏

‏راه تصحیح مقام توکل... 214‏

‏نقل و توجیه کلام خواجه انصاری راجع به توکل... 214‏

فصل پنجم: در بیان آنکه توکل از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره‏  ‏است، و اشارۀ به معنی حرص و این که از جنود جهل و ابلیس و از لوازم‏   ‏فطرت محجوبه است‏... 215‏

‏فطری بودن افتقار در تمام عائله بشری... 215‏

‏احتیاج و افتقار همه ممکنات... 216‏

‏فطری بودن توجه ناقص به کامل برای رفع نقص... 217‏

‏حقیقت حرص... 217‏

فصل ششم: در مدح توکّل و ذمّ حرص از طریق نقل‏... 217‏

‏توکل در آیات... 218‏

‏مرتبه اول توکل با استفاده از آیات... 218‏

‏مرتبه دوم توکل با استفاده از آیات... 218‏

‏بالاترین مرتبه توکل با استفاده از آیات... 219‏

‏توکل در روایات... 219‏

‏ذکر ارکان توکل در حدیث... 221‏

‏ارکان ایمان در حدیث... 222‏

‏منتهی شدن توکل به یقین... 223‏

تتمّـةٌ‏... 224‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 485

‏حرص و آثار آن... 224‏

‏تحکیم ریشه های حب دنیا بوسیله حرص... 225‏

‏حرص در آیات... 225‏

‏عدم منافات سلامت فطری با آیه «إنّ الإنسان خلق هلوعاً»... 226‏

‏حرص در روایات... 226‏

مقصد دهم و یازدهم: در «رأفت» و «رحمت» و ضد آنها است که «قسوت»‏  ‏و «غضب» است

فصل اوّل: ‏[‏مقصود از رأفت و قسوت‏]‏‏... 229‏

‏معنای رأفت... 229‏

‏نقل و نقد نظر بعض از اهل تحقیق راجع به رابطه رحمت و رأفت... 229‏

‏اختلاف احکام و آثار رأفت و رحمت بحسب اختلاف درجات وجودی... 230‏

‏نقل و نقد کلام صدرالمتألهین پیرامون رحمت و رأفت در حق تعالیٰ... 231‏

فصل دوم: ‏[‏در بیان تأثیر رأفت‏]‏‏ ... 232‏

‏رحمت و رأفت از جلوه های جمالیه حق برای حفظ انواع حیوانی... 232‏

‏آثار وجود رحمت و رأفت در انسان و حیوان... 232‏

‏رحمت بودن حدّ و قصاص و جهنم... 233‏

‏اسمهای رحمان و رحیم از اُمّهات اسماء الهی... 233‏

‏علت تکرار رحمت در سُور قرآنیه... 234‏

‏رأفت و رحمت در آیات و روایات... 235‏

فصل سوم: ‏[‏فرق میان قساوت و غضب‏]‏‏ ... 237‏

‏معنای قساوت و کلمه مقابل آن... 237‏

‏تمثیل ابن مسکویه برای غضب... 239‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 486

‏بیان بقراط حکیم در مورد غضب... 239‏

فصل چهارم: ‏[‏در بیان آنکه رأفت از لوازم فطرت مخموره و از جنود‏  ‏عقل است‏]‏‏ ... 240‏

‏انتساب خلق انسان به اسم رحمان در قرآن... 240‏

‏تنفّر فطرت انسان از ظلم... 241‏

فصل پنجم: ‏[‏در بیان ثمرات قوّه غضبیه‏]‏‏ ... 241‏

‏مبارزه با مفسدات درونی و برونی... 241‏

‏مبارزه با مفسدات و مخلاّت عائله بشری... 242‏

‏مذمّت غضب نکردن در موقع لزوم در روایات... 243‏

فصل ششم: ‏[‏در بیان انحراف قوّه غضبیّه‏]‏‏ ... 244‏

‏غضب نکردن در وقت لزوم، کفران نعمت الهی... 244‏

‏غضب بیجا، کفران نعمت و هتک حرمت الهی... 245‏

‏تفاوت سبعیت انسان با سایر حیوانات... 245‏

‏همزمانی تألیف کتاب با جنگ متفقین و آلمان... 245‏

‏تأثیر اختراعات در نورانی و یا ظلمانی شدن عالم... 246‏

فصل هفتم: در ذکر جمله‏[‏ ای‏]‏ از احادیث شریفه در این باب‏... 246‏

‏فاسد شدن ایمان به واسطه غضب... 247‏

‏غضب، سوق دهنده انسان به سوی هلاکت... 248‏

‏دو روایت دیگر راجع به غضب... 248‏

‏روایاتی پیرامون غضب الهی و راه ایمن شدن از آن... 249‏

فصل هشتم: در ذکر مختصری برای علاج غضب‏... 250‏

‏علاج اساسی نفس پیش از غضب... 251‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 487

‏لزوم تغییر حالت در هنگام غضب... 251‏

‏علاج غضب در روایات... 251‏

‏معالجه توسط دیگران... 251‏

فصل نهم: در ذکر علاج غضب، در حال سکونت نفس به قلع مادّۀ آن،‏  ‏و علاج اسباب مهیّجۀ آن‏... 253‏

‏حب دنیا مهمترین مادّه و سبب غضب... 253‏

‏راه تحصیل طمأنینه و آرامش قلب... 254‏

‏راه قلع حب دنیا و رفع این مرض... 254‏

‏مقصود از «فاخلع نعلیک» در آیه شریفه... 255‏

‏حب دنیا: مانعی برای تصفیه قلب و تعمیر آخرت... 255‏

‏استفاده از فرصتهای باقیمانده عمر در از بین بردن ام الامراض... 256‏

‏دلیل فرستادن وحی و زحمت انبیا و فداکاری اولیاء... 256‏

مقصد دوازدهم: در «علم» است و ضد آن که «جهل» است

فصل اوّل: ‏[‏مقصود از علم و جهل‏]‏‏ ... 257‏

‏مقصود از علم جهل در این موضع از حدیث... 257‏

‏دو وجهۀ نورانی و ظلمانی تمامی ممکنات... 258‏

فصل دوّم: ‏[‏در بیان آنکه علم از افضل فضایل است‏]‏‏ ... 259‏

‏افضلیت علم از تمامی کمالات و فضائل... 259‏

‏برخورداری همه موجودات از علم و شعور... 259‏

‏تصریح قرآن و روایات به علم و تسبیح موجودات... 260‏

‏قابل حمل نبودن تسبیح موجودات بر تسبیح تکوینی... 260‏

‏محجوبیت انسان از عوالم مافوق، مادون و حتی خود... 260‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 488

‏مقدمه بودن همه علوم برای علم بالله... 261‏

فصل سوّم: در بیان آنکه علم، از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل‏   ‏است و جهل، از لوازم فطرت محجوبه و از جنود ابلیس است‏... 261‏

‏خارج بودن علم به مفاهیم و عناوین از فطرت... 262‏

‏فطری بودن علم و معرفت به نحو مشاهدۀ حضوریه... 262‏

فصل چهارم: در ذکر شمّۀ مختصری در فضایل علم از طریق نقل‏... 263‏

‏آیه «و علّم آدم ...» و فضیلت آدم بر ملکوتیان... 263‏

‏مقصود از علم آدم به اسماء... 263‏

‏آیات اوّل سورۀ علق و ذکر سه وجه برای تقدم علم نسبت به سایر فضایل... 264‏

‏وجه چهارم (نظر نویسنده): تعلیم بوسیله ربّ محمد... 265‏

‏آیات پیرامون «ربّ محمّد»... 265‏

‏آیه «شهد الله ... و اولوا العلم» و شرافت علم... 266‏

‏آیه «و ما یعلم تأویله ... و الراسخون فی العلم» و شرافت علم... 266‏

‏ذکر منابعی برای رجوع به روایات شرافت علم... 267‏

مقصد سیزدهم: در «فهم» است و ضد آن که «حُمْق» است

فصل اوّل: ‏[‏مقصود از فهم و حمق‏]‏‏ ... 269‏

‏ثمرات مواجه شدن نفس انسانی با عالم انوار... 270‏

‏مقصود از هجرت در آیه «و من یخرج ...» ... 270‏

‏وجه مفرد آوردن «نور» و جمع آوردن «ظلمات» در آیۀ «یخرجهم من الظلمات ...» ... 271‏

‏مضرّات مواجه شدن نفس انسانی با کدورات... 271‏

فصل دوّم: در تعقیب این مقصد و موعظت در این باب‏... 271‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 489

‏تشبیه حبّ دنیا به ریشۀ درخت... 272‏

‏خطر محبّت به دنیا... 273‏

‏روایتی از امام صادق(ع) ... 273‏

‏دیدن انسان، برخی از مقامات خویش را قبل از خروج از این عالم... 274‏

‏مشکل به نظر رسیدن طیّ مقامات در ابتدای امر... 274‏

فصل سوّم: در بیان آنکه «فهم» از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل‏  ‏است، و «حمق» از لوازم فطرت محجوبه و از جنود جهل است‏... 274‏

‏دلیل فطری بودن فهم با توجه به دو معنای آن... 274‏

‏بیان احتمالی راجع به آیه «سلام هی حتّیٰ ...» ... 275‏

‏مقصود از قلب سلیم در آیه «إلاّ من أتی ...» با استفاده از روایت... 275‏

‏رجوع حمق به فطرت محجوبه... 276‏

‏دوری از خود و روحانیات، بالاترین مرتبه حمق... 276‏

مقصد چهاردهم: در «عفت» است و ضد آن «هتک» است

فصل اوّل: در بیان معنی عفّت است‏... 277‏

‏فضیلت اعتدال و رذیله بودن افراط و تفریط در هر سه قوّه... 277‏

‏شَرَه، جهت افراطی نفس بهیمه... 277‏

‏خمود، جهت تفریطی نفس بهیمه... 278‏

‏معنای هتک... 278‏

‏فطری بودن عفّت و تنفّر از هتک... 279‏

فصل دوّم: ‏[‏در بیان ثمرات قوّه شهویّه‏]‏‏ ... 279‏

‏وابستگی سعادت انسان به قوه شهویه... 280‏

‏مفاسد طبیعی و ماورای طبیعی عنان گسیختگی در شهوت... 281‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 490

فصل سوّم: ‏[‏در بیان تأثیر اعمال در قلب‏]‏‏ ... 281‏

‏وجود صورت غیبیه ملکوتیه برای هر یک از اعمال... 281‏

‏آباد شدن ارض ملکوت بوسیله اعمال انسان... 281‏

‏ذکر دو آیه در اثبات مطلب... 282‏

‏مسلّم بودن تمثّل اعمال و صور غیبیه در نزد اهل معرفت... 282‏

‏نقطه بیضاء و سوداء در قلب... 282‏

‏ظهور انواع صور ملکوتیه انسان در عالم آخرت... 283‏

‏ثمره تعدیل سه قوّه و تبعیت آنها از عقل... 283‏

‏مفاسد غلبه هر یک از سه قوّه بر عقل و قوای دیگر... 284‏

‏امکان وجود چند صورت برای انسان... 284‏

‏استفاده از آیه و روایت برای اثبات یکی بودن صورت انسانیه... 285‏

فصل چهارم: ‏[‏موعظت برای اصلاح نفس‏]‏‏... 285‏

‏علامت جهنّمی بودن در قرآن... 287‏

‏دلیل سبقت انسان منحرف از بهایم و سباع و شیاطین... 287‏

‏مقصود خداوند از ذکر قِصص قرآنیه... 288‏

‏عدم خروج از افق حیوانیت با داشتن مقاصد شهوانی دنیوی و اخروی... 289‏

‏آدمزاده یعنی معلَّم به تعلیم اسماء... 289‏

فصل پنجم: در ذکر بعضی روایات در فضیلت عفّت‏... 289‏

‏مصداق شیعه در کلام امام صادق(ع) ... 290‏

‏ابراهیم(ع) شیعه امیرالمؤمنین(ع) ... 291‏

مقصد پانزدهم: در «زهد» است و ضد آن که «رغبت» است

فصل اول: در معنی زهد و رغبت است‏... 293‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 491

‏معنای لغوی زهد... 293‏

‏احتمالات چهارگانه در معنای اصطلاحی زهد... 294‏

‏نظر نویسنده راجع به احتمالات چهارگانه... 294‏

فصل دوّم: در درجات و مراتب زهد است‏... 294‏

‏درجۀ اوّل: زهد عامّه... 295‏

‏درجه دوم: زهد خاصّه... 296‏

‏درجه سوم: زهد اخصّ خواص... 296‏

‏اوّل درجۀ فنا پس از درجۀ سوم... 296‏

فصل سوّم: در بیان منزلت زهد نسبت به مقام سلوک انسانیّت و کمال‏  ‏روحانیّت‏... 297‏

‏مقصد و غایت بعثت... 297‏

‏اقبال و ادبار دو امر لازم برای تحقّق غایت بعثت... 298‏

‏مقدمه بودن زهد برای وصول به جمال جمیل... 298‏

‏زهد در روایات... 299‏

فصل چهارم: ‏[‏در بیان آنکه رغبت به دنیا موجب احتجاب ازحق است‏]‏‏... 300‏

‏مقصود از دنیا... 300‏

‏تفسیر حجب نورانیه و ظلمانیه به وجود و تعیّن اشیاء... 300‏

‏ذکر تعداد حجب با استفاده از روایات... 300‏

‏خار طریق بودن وجود هر موجود و تعیّناتش... 301‏

فصل پنجم: در بیان آنکه «زهد» از فطریات و لوازم فطرت مخموره است،‏  ‏و «رغبت» از لوازم احتجاب فطرت است‏... 302‏

‏وجود دو فطرت اصلیه و فرعیه در انسان... 302‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 492

‏زهد از بزرگترین جنود عقل و رغبت به دنیا از بزرگترین جنود جهل... 303‏

فصل ششم: در استشهاد به ادلّۀ نقلیّه، در این باب‏... 304‏

‏آیه «لکیلا تأسوا ...»... 305‏

‏آیات 79 و 80 سورۀ قصص راجع به فرعون... 305‏

‏معنای شرح صدر در آیه «فمن یرد الله ...» و رابطۀ آن با زهد... 306‏

‏استشهاد به روایات در باب زهد... 307‏

‏برقراری نور حکمت در قلب و زبان بر اثر زهد... 307‏

‏ندیدن معایب دنیا بواسطه محبت به آن... 308‏

‏حصول سلامت مطلقه با زهد در دنیا... 308‏

‏روایتی دیگر از امام صادق(ع) ... 308‏

‏اوّل درجۀ زهد در کلام امام صادق(ع) ... 309‏

‏چشیدن حلاوت ایمان پس از گذشتن از مرتبه حیوانیت... 309‏

‏روایت سوم از امام صادق(ع) ... 310‏

‏تشبیه دنیا به مار در کتاب حضر امیر(ع) ... 310‏

‏نتیجه آمیخته شدن فطرت خالصه با محبت به دنیا... 311‏

‏عدم امکان تأویل کتاب الهی مگر برای راسخان در علم... 311‏

مقصد شانزدهم: در «رفق» و ضدّ آن است که «خرق» است

فصل اوّل: ‏[‏در بیان معنی رفق و خرق‏]‏‏ ... 313‏

‏نقل و نقد کلام مجمع البحرین راجع به حدیث «اذا کان الرفق ...» ... 313‏

فصل دوّم: ‏[‏در بیان دخالت رفق در امور انسان‏]‏‏ ... 315‏

‏مدخلیّت رفق و مدارا در پیشبرد امور... 315‏

‏امکان تصرّف قلوب بوسیله رفق و مدارا... 315‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 493

‏دستور خداوند به حضرت موسی(ع) راجع به رفق و مدارا با فرعون... 316‏

‏معاشرت با جاهلان بزرگترین زحمت هادیان راه حق... 316‏

‏اهمیت رفق و مدارا در باب امر به معروف و نهی از منکر... 317‏

‏توصیه های حضرت خضر به حضرت موسی(ع) ... 317‏

‏اهمیّت رفق و مدارا با نفس در باب سلوک... 318‏

فصل سوّم: در بیان آنکه «رفق» و «مدارا» از جنود عقل و از لوازم فطرت‏  ‏مخموره است، و «خرق» و «عنف» ازجنود جهل و ابلیس واز لوازم فطرت‏  ‏محجوبه است‏... 318‏

‏مخمور بودن قلوب عائله بشری به رحم... 319‏

فصل چهارم: درذکر بعض ازاخبار شریفه دراین باب وبیان اجمالی آنها‏... 320‏

‏رفق بودن تشریع شرایع و حدود و تعزیرات... 320‏

‏دو روایت در مرافقت با نفس در سلوک الی الله... 321‏

‏دستوری کلّی برای خواص در کلام امام صادق(ع) ... 322‏

‏اختلاف مردم در تحمّل علوم و معارف... 322‏

‏دلیل احتراز مردم و حتّی علماء ظاهر از علوم الهیه... 322‏

‏تسهیم ایمان به سهم های مختلف در روایات... 323‏

‏مَثل نصرانی تازه مسلمان در روایت... 323‏

مقصد هفدهم: در «رهبت» است و ضد آن «جرئت» است

فصل اوّل: ‏[‏در بیان معنی رهبت‏]‏‏ ... 325‏

‏معنای لغوی رهبت... 325‏

‏معنای اصطلاحی رهبانیت... 326‏

فصل دوّم: در بیان اختلاف درجات خوف است‏... 326‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 494

‏درجه اوّل: خوف از عقاب یا فقدان ثواب... 327‏

‏درجه دوم: خوف از عتاب... 327‏

‏درجه سوم: خوف از احتجاب... 328‏

‏درجه چهارم: خوف اولیاء... 328‏

‏تقابل درجات جرئت با درجات رهبت... 328‏

فصل سوّم: در بیان آنکه خوف و رهبت از فطریات مخموره و جنود عقل‏  ‏ورحمان است، وجرئت ازاحتجاب فطرت وجنود جهل وشیطان است‏... 329‏

‏علت عدم وجود خوف و رهبت از حق تعالی در قلوب ما... 329‏

‏غشوه های رسول اکرم(ص) در لیله معراج... 330‏

‏تفاوت خوف محتجبین با خوف انبیاء و اولیاء... 331‏

مقصد هیجدهم: در «تواضع» است و ضدِّ آن «کبر» است

فصل اوّل: در معنی تواضع و کبر است‏... 333‏

‏دلیل اینکه در مقابل تواضع کبر آمده، نه تکبر... 333‏

‏سیر بوجود آمدن کبر و نیز تواضع در درون نفس... 333‏

فصل دوّم: در بیان درجات تواضع و تکبر است‏... 334‏

‏درجه اوّل: تواضع اولیاء کمّل و انبیاء عظام... 335‏

‏درجه دوم: تواضع اهل معرفت... 335‏

‏درجه سوم: تواضع حکماء... 335‏

‏درجه چهارم: تواضع مؤمنین... 336‏

‏تفاوت تواضع با تملّق و تکبر با عزّت نفس... 336‏

فصل سوّم: ‏[‏شرح صدر و ضیق صدر‏]‏‏ ... 336‏

‏ثمرات سعه صدر... 337‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 495

‏تواضع نتیجۀ خداخواهی... 337‏

‏معرفة الله مبدأ همه کمالات و حب نفس مبدأ همه نقایص... 338‏

فصل چهارم: ‏[‏موعظت در این باب‏]‏‏ ... 339‏

‏نشانه علم و عمل نافع و غیر نافع... 339‏

‏ضرورت تفتیش اهل علم نسبت به خود و ملکات خود... 339‏

‏تلبیسات نفس و شیطان برای اهل معرفت... 340‏

‏علم معارف بدون تواضع، از پست ترین علوم... 341‏

‏مغرور نشدن به علم و کمالات خویش... 342‏

‏تمسّک به قرآن و اهل بیت برای تهذیب باطن... 343‏

‏عجب نشانۀ کم ظرفیتی و جهل... 343‏

‏لزوم تفتیش زهّاد و عبّاد از احوال نفوس خویش... 344‏

‏نشانه های نمازی که معراج مؤمن است... 344‏

‏مناسبتر بودن ایام جوانی برای اصلاح نفس... 345‏

فصل پنجم: در شمه‏[‏ ای‏]‏ از احادیث شریفه در این باب‏... 346‏

‏روایت اوّل: نزدیکترین و دورترین افراد به خداوند... 346‏

‏روایت دوم: شسته شدن پای حواریین توسط حضرت عیسی(ع) ... 347‏

‏لزوم تفکر علما در تواضع حضرت عیسی(ع) ... 348‏

‏مقصود از جمله: «به تواضع آبادان شود حکمت»... 348‏

‏نورانیت قلب و تواضع، شرط ارشاد و تعلیم... 349‏

‏روایت سوم: زوال خاصیت علم بوسیله صفات ذمیمه... 349‏

‏آثار اخلاق ناهنجار و عمل خلاف از عالِم... 350‏

فصل ششم: در شمه‏[‏ ای از‏]‏ احادیث دربارۀ تکبُّر‏... 350‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 496

‏روایت اوّل: صورت غیبیه تکبّر در قیامت... 350‏

‏روایت دوم: وادی متکبران در جهنم... 351‏

‏با احتمال صدق این روایات هم باید درصدد علاج بود... 351‏

‏مناجات و دعای نویسنده... 352‏

‏چهار روایت دیگر... 353‏

فصل هفتم: در بیان آنکه «تواضع» از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره‏  ‏است، و «تکبّر» از جنود جهل و از لوازم فطرت محجوبه است‏... 353‏

‏فطری بودن تواضع نزد عظیم... 353‏

‏رجوع تکبّر و تملّق به فطرت محجوبه... 355‏

مقصد نوزدهم: در «تُؤَدَه» و ضد آن است که «تسرّع» است

فصل اوّل: ‏[‏در بیان آنکه تؤده و تسرّع از صفات ظاهره و باطنه است‏]‏‏... 357‏

‏معنی تؤده و تسرّع... 357‏

‏شمول جنود عقل و جهل بر هر خیر و شرّ ظاهری و باطنی... 358‏

‏سرایت همه احکام باطن به ظاهر و ظاهر به باطن... 358‏

‏علت توجّه شریعت به حفظ ظواهر... 358‏

فصل دوّم: ‏[‏در بیان مقصود از تؤده و تسرع‏]‏‏ ... 359‏

‏دو احتمال برای بیان مقصود از تؤده... 359‏

‏ویژگیهای نفس دارای ثبات... 359‏

‏دلیل فرموده پیامبر که «سورۀ هود مرا پیر کرد»... 359‏

‏مقصود از تسرع... 360‏

‏مفاسد تسرع... 360‏

‏آثار ثبات قدم و طمأنینه نفس... 361‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 497

‏ملت واحده بودن انسان با طمأنینه... 361‏

فصل سوّم: در بیان آنکه تأنّی و تثبُّت از فطریات مخموره و از جنود عقل‏  ‏است، و تسرّع و شتابزدگی و بی ثباتی و بی قراری از جنود جهل و ابلیس‏  ‏و از فطریات محجوبه است‏... 362‏

‏اقسام دعا در نظر اهل معرفت... 363‏

‏تفاوت دعای اولیاء خدا با عامّه مردم... 364‏

‏عشق عاشقان الهی به دار کرامت... 365‏

مقصد بیستم: در «حلم» است و ضد آن که «سَفَه» است

فصل اوّل: ‏[‏در بیان معنی حلم و سفه‏]‏‏ ... 367‏

فصل دوّم: ‏[‏در بیان ثمرات قوّۀ غضبیّه‏]‏‏ ... 368‏

‏قوّه غضبیه وسیله رسیدن به بسیاری از کمالات... 368‏

‏دستور کیفیت خروج از تفریط در این قوّه... 368‏

‏عبث نبودن قوه غضبیه... 369‏

‏بزرگ شمردن درجه شجاعان در قرآن کریم... 369‏

فصل سوّم: ‏[‏در بیان خطرات انحراف قوّۀ غضبیّه‏]‏‏ ... 370‏

‏خطرناکتر بودن این قوه از سایر قویٰ... 371‏

‏تمثیل حکماء راجع به انسان غضبناک... 371‏

‏نقل کلام بقراط راجع به غضب... 371‏

‏«نار الله الموقده» باطن آتش غضب... 372‏

‏کیفیت احاطۀ نار جهنم به انسان... 372‏

‏ملکه شدن غضب موجب محشور شدن به صورت سَبُع... 373‏

‏عدم قیاس انسان با سایر موجودات در جهت هدایت و ضلالت... 373‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 498

‏ضرورت اصلاح نفس از این رذیله... 374‏

‏بیان روایت پیامبر که فرمود: «من ذخیره کردم شفاعت ...» وشرح مرحوم شاه آبادی... 374‏

فصل چهارم: در بیان علاج غضب در حال فَوَران آن‏... 375‏

‏روشهای منصرف نمودن نفس... 375‏

‏روایاتی در این مورد... 376‏

‏اصلاح توسط دیگران، هنگام سرکشی نفس... 376‏

فصل پنجم: درعلاج اساسی سفه وافراط غضب به علاج اسباب مهیِّجه آن‏ 377‏

‏حبّ دنیا، امّ الأمراض... 377‏

‏طریق تطهیر نفس از حب دنیا... 378‏

‏مقایسه مقدار زندگی در دنیا و آخرت... 378‏

‏خسران انسان در کسب دنیا... 378‏

فصل ششم: در بیان تحصیل ملکه حلم است‏... 379‏

‏امکان تغییر ملکات در دنیا و دلیل آن... 379‏

‏تخلیه نفس از ملکات خبیثه، مقدمۀ کسب ملکات روحانیه... 380‏

‏راه تحصیل ملکۀ حلم... 381‏

‏تأثیرپذیری روح از ظاهر... 381‏

‏دو روایت در تأیید تأثیرپذیری... 381‏

فصل هفتم: در ذکر فضایل حلم از طریق منقول‏... 382‏

‏دلیل آنکه تمام اوصاف کمالی، جنود رحمان هستند... 382‏

‏مدح حلم در روایات... 383‏

مقصد بیست و یکم: در «صَمت» است، و ضد آن که «هَذَر» است

فصل اوّل: ‏[‏در بیان فوائد صمت است‏]‏‏ ... 385‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 499

‏معنی لغوی صمت و مراد از صمت در حدیث... 385‏

‏داشتن اختیار زبان از بزرگترین هنرها... 386‏

‏دلیل ترجیح صمت بر بیان... 386‏

‏رجحان اعتزال بر معاشرت نزد مشایخ اهل ریاضت... 387‏

‏نظریه حق در اعتزال و معاشرت و صمت و تکلّم... 387‏

فصل دوّم: در بیان زیانهای هذر و هذیان و اشتغال به کلام باطل و لغو،‏  ‏و سخنان بیهودۀ بی فائده‏... 388‏

‏تأثیر و تأثّر ظاهر و باطن بر یکدیگر... 388‏

‏سرایت احکام باطن به ظاهر... 388‏

‏مشکل بودن حفظ اسرار روح در دنیا... 389‏

‏ظهور همه سرایر و روحیات در آخرت... 389‏

‏سرایت اعمال ظاهر در روح و باطن... 390‏

‏علت جلوگیری شدید شرایع از اعمال قبیحه... 390‏

‏علت دستور شرع به تکرار اذکار و اعمال حسنه... 390‏

‏آثار سخنان لغو و بیهوده در روح... 391‏

فصل سوّم: در ذکر فضایل «صمت» و عیوب «هَذَر» از طریق نقل‏... 391‏

فصل چهارم: در بیان آنکه «صمت» به آن معنی که مقصود در این حدیث‏  ‏است، از جنود عقل و لازمۀ فطرت مخموره است؛ و «هَذَر» و هذیان‏  ‏از جنود جهل و ابلیس و از فطریات محجوبه است‏... 395‏

مقصد بیست و دوّم: در «استسلام» است، و ضد آن «استکبار» است

فصل اوّل: ‏[‏مقصود از استسلام و استکبار‏]‏‏... 397‏

‏خصوصیّت قلب سالم: تسلیم در برابر حق... 397‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 500

‏خصوصیّت قلب معیوب: استکبار در برابر حق... 398‏

فصل دوّم: ‏[‏در بیان آنکه استسلام از جنود عقل و استکبار از جنود جهل‏  ‏است‏]‏‏ ... 398‏

مقصد بیست و سوّم: در «تسلیم» و ضد آن است که «شک» است

فصل اوّل: ‏[‏مقصود از تسلیم و شک‏]‏‏ ... 401‏

‏نقل و نقد کلام صدرالمتألهین پیرامون دلیل تقابل تسلیم و شک... 401‏

‏بیان احتمال نویسنده پیرامون دلیل تقابل... 402‏

فصل دوّم: ‏[‏در بیان فوائد تسلیم‏]‏‏ ... 402‏

‏نزدیکتر بودن مؤمنین نسبت به حکماء به مقصد از نظر بعض عرفا... 402‏

‏تسلیم در برابر هادی طریق، شرط رسیدن به هدف... 403‏

‏عجز عقل از کشف فلسفه احکام... 403‏

فصل سوّم: در بیان آنکه «تسلیم» از جنود عقل و رحمان است و لازمه‏  ‏فطرت مخموره است، و ضد آن از جنودِ جهل و لازمه فطرت محجوبه‏  ‏است‏... 404‏

‏صقع مطلق، از بالاترین مقامات اهل تسلیم... 405‏

‏روایتی از کافی شریف راجع به عقل سلیم... 406‏

‏ریشه شک و شرک، عدم تسلیم در برابر ولی مطلق... 406‏

‏شک و مراتب آن... 407‏

مقصد بیست و چهارم: در «صبر» و ضد آن است که «جزع» است

فصل اوّل: ‏[‏مقصود از صبر و جزع‏]‏‏ ... 409‏

‏ارکان صبر... 410‏

‏نقل کلام شیخ عبدالرزّاق کاشانی... 410‏

‏روایتی از امام باقر(ع) و شرح آن... 410‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 501

فصل دوّم: در بیان مراتب صبر است‏... 411‏

‏روایتی از حضرت امیر(ع) دربارۀ درجات صبر... 411‏

‏درجه اوّل: صبر بر بلیّات... 412‏

‏نقص نبودن جزع نزد خالق... 412‏

‏سیصد درجه ثواب برای صبر در مصیبات... 413‏

‏درجه دوم: صبر در اطاعت... 413‏

‏مشکل بودن صبر در ترک طاعت... 413‏

‏مقام اوّل از درجه دوم... 413‏

‏مقام دوم از درجه دوم... 413‏

‏مشکل تر بودن صبر پس از اطاعت و اتیان عمل... 413‏

‏ششصد درجه ثواب برای صبر در طاعات... 414‏

‏وجود مقامات دیگری برای صبر در طاعات... 414‏

‏درجه سوم: صبر در معصیت... 415‏

‏مشکل ترین درجه صبر، صبر در معصیت... 415‏

‏نهصد درجه ثواب برای صبر در معاصی... 416‏

‏دو احتمال دربارۀ مقصود از جنّت در قرآن... 416‏

فصل سوّم: در بعض مراتب صبر، که مخصوص به اهل سلوک و کُمَّل اولیاء‏  ‏است‏... 417‏

‏نقل کلام مولیٰ عبدالرزّاق کاشانی در مراتب صبر... 417‏

‏شرح مراتب صبر ـ صبر لله: انسلاخ از خود و آمال نفسانیه... 418‏

‏صبر علی الله: بری دیدن خویش از تصرّفات... 419‏

‏صبر فی الله: صبر در مشاهده جمال اسمائی... 419‏


کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 502

‏صبر مع الله: صبر در مشاهده جمال ذات... 419‏

‏صبر عن الله: صبر مشتاقین و محبوبین... 420‏

‏یکی از معانی «ما اُوذی نبی مثل ما اوذیت»... 420‏

فصل چهارم: در بیان آنکه «صبر» از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره‏  ‏است، و «جزع» و بی تابی از جنود جهل و لوازم فطرت محجوبه است‏... 420‏

‏مبدأ اصلی احتجابات... 421‏

فصل پنجم: ‏[‏در بیان احادیث در این باب‏]‏‏ ... 421‏

مقصد بیست و پنجم: در «صفح» و ضد آن است که «انتقام» است

فصل اوّل: ‏[‏در بیان ثمرات صفح و مضرّات انتقام‏]‏‏ ... 425‏

‏عفو از بزرگترین کمالات انسانی و از صفات جمالیه... 425‏

‏دلیل انتخاب سؤال «من ربّک» در قبر... 426‏

‏ریشه صفح و تجاوز... 426‏

فصل دوّم: در ذکر بعضی از احادیث شریفه در این باب‏... 427‏

فهارس

‏1ـ فهرست آیات... 433‏

‏2ـ فهرست روایات... 443‏

‏3ـ فهرست معصومین ‏‏علیهم السلام‏‏... 449‏

‏4ـ فهرست اعلام... 453‏

‏5ـ فهرست کتب... 455‏

‏6ـ فهرست منابع... 457‏

‏7ـ فهرست تفصیلی مطالب... 467‏

کتابشرح حدیث جنود عقل و جهلصفحه 503