حدیث 12 تعریف فکر
نسخه چاپی | ارسال به دوستان
برو به صفحه: برو

نوع ماده: کتاب فارسی

پدیدآورنده : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279-1368

محل نشر : تهران

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)

زمان (شمسی) : 1394

زبان اثر : فارسی

حدیث 12 تعریف فکر

‏الحدیث الثانی عشر‏

‏بسندی المتّصل إلی محمّد بن یعقوب، رضوان الله علیه، عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن النّوفلی، عن السّکونی، عن أبی عبد الله، علیه السّلام، قال: کان أمیر المؤمنین [علیه السّلام ] یقول: نبّه بالتفکّر قلبک، و جاف عن اللّیل جنبک، و اتّق الله ربّک.‏‎[1]‎‏ ترجمه «حضرت صادق، علیه السلام، فرمود: بود امیر المؤمنین (ع) که می فرمود:‏

‏«آگاه نما دل خود را به اندیشه نمودن، و دور کن از شب پهلوی خود را، و بپرهیز خداوند پروردگار خویش را.» شرح «کان یقول» مفادش غیر از «قال» یا «یقول» است، زیرا که از آن استفاده دوام و استمرار می شود. معلوم می شود حضرت این کلام را مکرر می فرمودند.‏

‏و «تنبیه» آگاهی دادن از غفلت و بیدار کردن از خواب است. و در اینجا هر دو معنی مناسب است، زیرا که قلوب قبل از تفکر در غفلت مغمور و در خواب اندرند، و با آن از غفلت درآیند و از خواب انگیخته شوند. و خواب و بیداری و غفلت و هشیاری ملک بدن و ملکوت نفس با هم مختلف اند: چه بسا چشم ظاهر بیدار و جنبه ملک هوشیار است، و چشم باطن و بصیرت در خواب گران و جنبه ملکوت نفس در غفلت و بیهوشی است.‏

‏و «تفکر» اعمال فکر است. و آن عبارت است از ترتیب امور معلومه برای به دست آوردن نتایج مجهوله. و آن اعم است از تفکری که از مقامات سالکین است،‏


کتابشرح چهل حدیث (اربعین حدیث)صفحه 189

‏زیرا که آن را خواجه انصاری‏‎[2]‎‏ چنین تعریف فرموده: اعلم أنّ التّفکّر تلمّس البصیرة لاستدراک البغیة.‏‎[3]‎‏ یعنی «بدان که تفکر عبارت است از جستجو نمودن بصیرت قلب و چشم ملکوت مطلوب خود را برای ادراک آن.» و معلوم است مطلوبات قلوب معارف است. و از این جهت در این حدیث شریف نیز مقصود از «تفکر»، معنی خاص راجع به قلوب و حیات آنهاست.‏

‏و «قلب» را اطلاقات بسیار و اصطلاحات بیشماری است. پیش اطباء و عامه مردم اطلاق شود بر پارچه گوشت صنوبری که با قبض و بسط آن خون در شریانها جریان پیدا کند، و در آن تولید روح حیوانی، که بخار لطیفی است، گردد. و پیش حکما به بعضی مقامات نفس اطلاق شود. و اصحاب عرفان برای آن مقدمات و مراتبی قائل اند که غور در بیان اصطلاحات آنها خارج از وظیفه است. و در قرآن کریم و احادیث شریفه، در مقامات مختلفه، به هر یک از معانی متداوله بین عامه و خاصه اطلاق شده است، چنانچه ‏‏ «إذ القلوب لدی الحناجر»‏‎[4]‎‏ به معنای متعارف پیش اطباء، و لهم قلوب لا یفقهون بها.‏‎[5]‎‏ به معنی متداول در السنه حکما،‏‏ و إنّ فی ذلک لذکری لمن کان له قلب أو ألقی السّمع و هو شهید‏‎[6]‎‏ بر طبق اصطلاح عرفا جریان یافته. و در حدیث شریف به مناسبت «تفکر» مقصود معنی متداول پیش حکماست. و امّا «قلب» به اصطلاح عرفا با «تفکر» مناسبتی ندارد، خصوصا بعضی از مراتب آن، چنانچه اهل اصطلاح می دانند.‏

‏قوله: جاف عن اللّیل جنبک. «جفا» بمعنی بعد است. و جافاه عنه، فتجافا جنبه عن الفراش. أی نبا. چنانچه در صحاح است. و «مجافاة» به شب نسبت دادن، مجاز در اسناد است، یا آنکه شب را فراش قرار داده ادعائا، یا آنکه حقیقت در کلمه و اسناد است، و فرق در اراده جدّی و استعمالی است، چنانچه در مطلق مجازات احتمال داده اند، و شیخ فقیه، اصولی ادیب متبحر، آقا شیخ محمد رضای اصفهانی ‏‎[7]‎‏، در جلیّة الحال در اطراف آن بسط مقال داده است.‏‎[8]‎‏ و بالجمله، آن کنایه آورده شده از برخاستن از فراش خواب در شب برای عبادت. و پس از این، بیان تقوا و مراتب آن می شود ان شاء الله. و ما در ضمن فصولی چند بیان مناسبات حدیث شریف را می نماییم.‏

‎ ‎

کتابشرح چهل حدیث (اربعین حدیث)صفحه 190

  • . اصول کافی، ج 2، ص 54،« کتاب ایمان و کفر»،« باب تفکر»، حدیث 1.
  • . خواجه عبد الله بن محمد انصاری هروی (396- 481) از محدثین و عرفای بزرگ است که به شیخ أبو الحسن خرقانی ارادت داشته و پس از وی جانشین او گردید. از آثار اوست: منازل السائرین، زاد العارفین، رساله دل و جان.
  • . منازل السائرین، ص 13،« قسم البدایات»،« باب تفکر».
  • .« [و آنها را از روز قیامت بیم ده ] زمانی که جانها به گلو رسد.» (مؤمن- 18).
  • . «دلهایی دارند که با آنها (چیزی) نمی فهمند.» (اعراف- 179).
  • . «همانا در آن پندی است برای کسی که او را دلی باشد یا گوشی نیوشنده، در حالی که گواه و آگاه است.» (ق- 37).
  • .حدیث 1، پاورقی 2.
  • . برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به تهذیب الأصول، (تقریرات اصول امام خمینی- س-) ج 1، ص 30، بحث «حقیقت و مجاز».