مقاله ثالثه در مقارنات نماز است و در آن چند باب است
باب ششم در اشاره اجمالیه به اسرار و آداب سجود است و در آن چند فصل است
فصل سوم
نسخه چاپی | ارسال به دوستان
برو به صفحه: برو

فصل سوم

مقاله اولی‌ در آدابی که در تمام حالات نماز بلکه در تمام عبادات و مناسک ضرور است و در آن چند فصل است. / مقاله ثانیه در مقدّمات نماز است و ذکر بعض آداب قلبیه آن و در آن چند مقصد است / باب اول در بعض آداب اذان و اقامه است و در آن پنج فصل است. / باب دوم در ق

نوع ماده: کتاب فارسی

پدیدآورنده : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279 - 1368

محل نشر : تهران

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)

زمان (شمسی) : 1394

زبان اثر : فارسی

فصل سوم

فصل سوم 

‏ ‏

‏     ‏‏در حدیث است که چون نازل شد: ‏فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظیم،‎[1]‎‎ ‎‏رسول خدا فرمود: «این را در رکوع قرار دهید.» و چون نازل شد قول خدای‏‎ ‎‏تعالی: ‏سَبِّحِ اسْمِ رَبِّکَ الاَْعْلی،‎[2]‎‏ فرمود: «این را در سجود خود قرار‏‎ ‎‏دهید.»‏‎[3]‎

‏    ‏‏و در حدیث شریف ‏‏کافی‏‏ است که: «اول اسمی را که خداوند برای خود‏‎ ‎‏اتّخاذ فرمود «العلیّ» و «العظیم» بود.»‏‎[4]‎‏ و شاید «العلیّ» اول در اسماء ذاتیّه‏‎ ‎‏باشد، و «العظیم» اول در اسماء صفاتیّه.‏

‏    ‏‏و بدان که در سجود، چون سایر اوضاع صلاتی، هیئتی و حالی و ذکری‏‎ ‎


کتابآداب الصلوة - آداب نمازصفحه 359

‏و سرّی است. و این امور برای کمّل طوری است که در این رساله بیان آن‏‎ ‎‏اشارت شده، و تفصیلاً بی تناسب است. و از برای متوسّطین هیئت آن ارائه‏‎ ‎‏خاکساری و ترک استکبار و خودبینی است. و اِرغام اَنف، که از مستحبّاب‏‎ ‎‏مؤکده بلکه ترک آن خلاف احتیاط است، اظهار کمال تخضّع و تذلّل و فروتنی‏‎ ‎‏است؛ و نیز توجه به اصل خویش و یادآوری از نشئه خود است. و رؤسای‏‎ ‎‏اعضای ظاهره، که مَحالّ ادراک و ظهور تحریک و قدرت است که همین هفت‏‎ ‎‏یا هشت عضو است، بر زمین مذلّت و مسکنت نهادنْ علامت تسلیم تامّ و‏‎ ‎‏تقدیم تمام قوای خود است و خارج شدن از خطیئۀ آدمیّه است. ‏

‏     و چون تذکّر این معانی در قلب قوی شد، کم کم قلب از آن منفعل شده‏‎ ‎‏حالی دست دهد که آن حالت فرار از خود و ترک خودبینی است؛ و نتیجۀ این‏‎ ‎‏حال، حصول حالت انس است؛ و دنبالۀ آن، خلوت تامّ حاصل شود و‏‎ ‎‏محبّت کلّی پیدا شود.‏

‏     و اما ذکر سجده، متقوّم از تسبیح که تنزیه از توصیف و قیام به امر است،‏‎ ‎‏یا تنزیه از تکثیر اسمائی است؛ یا تنزیه از توحید است؛ چه که توحید «تفعیل»‏‎ ‎‏است، و آن از کثرت به وحدت رفتن است؛ و این خالی از شائبۀ تکثیر و‏‎ ‎‏تشریک نیست؛ چنانچه توصیف به علوّ ذاتی و تحمید نیز خالی از شائبۀ این‏‎ ‎‏معانی نیست.‏

‏     و «العلیّ» از اسماء ذاتیّه است. و به حسب روایت ‏‏کافی‏‏، اوّل اسمی‏‎ ‎‏است که حق برای خود اتخاذ فرموده؛ یعنی، اول تجلّی ذات برای خود‏‎ ‎‏است. و عبد سالک چون از خود در این مقام فانی شد و ترک عالم و آنچه در آن‏‎ ‎‏است نمود، مفتخر به این تجلّی ذاتی شود. ‏

‏     و بدان که چون رکوعْ اول و سجودْ ثانی است، تسبیح و تحمید در آنها‏‎ ‎‏فرقها دارد. و نیز «ربّ» در آن دو مقام، فرق دارد؛ زیرا که «ربّ» چنانچه اهل‏‎ ‎‏معرفت گفته اند، از اسماء ذاتیّه و صفاتیّه و افعالیّه است به سه اعتبار.‏‎ ‎‏بنابراین، «ربّ» در ‏اَلْحَمْدُللّه رَبِّ الْعالَمین‏ از اسماء فعلیّه شاید باشد به مناسبت‏‎ ‎‏مقام قیام، که مقام توحید افعالی است؛ و در رکوع از اسماء صفاتیّه است به‏‎ ‎


کتابآداب الصلوة - آداب نمازصفحه 360

‏مناسبت اینکه رکوع مقام توحید صفات است؛ و در سجود از اسماء ذاتیه‏‎ ‎‏است به مناسبت آن که سجود مقام توحید ذات است. و «تسبیح» و «تحمید»‏‎ ‎‏نیز در هر یک از مقامات واقع شد، مربوط به آن مقام است.‏*‎[5]‎‏ ‏

‎ ‎

کتابآداب الصلوة - آداب نمازصفحه 361

  • )) «پس نام پروردگار بزرگ خود را تسبیح گوی.» (واقعه/ 74)
  • )) «نام برتر پروردگارت را تسبیح گوی». (اعلی/ 1)
  • )) مجمع البیان، ج 9، ص 224. در ذیل آیۀ 74 سورۀ «واقعه».
  • )) اصول کافی، ج 1، ص 153، «کتاب التوحید»، «باب حدوث الاسماء»، حدیث 2.
  • * در نسخۀ خطی، قبل از آغاز فصل چهارم، حضرت امام مطلبی نزدیک به دو صفحه با عنوان «تنبیه عرفانی» مرقوم فرموده اند، اما سپس به علامت حذف بر روی این قسمت قلم کشیده و در حاشیه مرقوم فرموده اند: این تنبیه زیاد است و باید محو شود تا آخر. در استنساخ مجدد کتاب نیز این قسمت موجود نیست؛ اما مطلب مزبور در چاپهای قبلی این کتاب درج گردیده است. در این چاپ این قسمت حذف گردید.